Мусулмандардын табият илимдерине кошкон салымдары жана ачылыштары

Учурда илимдин булагы Европа деген түшүнүк кеңири жайылып, көпчүлүк адамдар буга ынанууда. Мен бул нерсени тайкы түшүнүк экендигин айтар элем. Ооба азыр Европа технология жагынан алдыда. Бирок ал жакында эле башталган нерсе жана аларга бул багытты мусулмандар берген. Анткени Европа калкы караңгылык доордо жашап жатканда, ислам ааламында илим билим өркүндөп, алтын доорду жашап жаткан кези эле. Азыркы учурда батыштагы өнүгүп жаткан илим 17-кылымда башталган. Тактап айтканда, 17-кылымга чейин европалыктар Галилей, Коперник сыяктуу илимпоздорду дарга асып жок кылып келишкен. Ал эми ислам мамлекеттеринде медреселер, мектептер, ооруканалар курулуп, илимге өтө аяр маани беришкен.
Ислам аалымдары илимдерди ар кандай түркүмдөргө бөлүшкөн. Куран менен хадистерге таянган илимдерди “Ислам илимдери”, ал эми башка илимдерди “Табият илимдери” деп аташкан. Тафсир, хадис, ислам тарыхы сыяктуу илимдер бир гана Ислам динине тиешелүү. Башка диндерден мындай илимдерди табуу мүмкүн эмес. Табият илимдери болсо бардык адамдарга тиешелүү. Мусулмандар математика, философия, астрономия, ботаника сыяктуу табият илимдерин башкалардан алышкан жана аны өтө жогорку деңгээлде өнүктүрүшкөн. Ал гана эмес көптөгөн ачылыштарды ачып, өз салымдарын кошкон.
Философия.Ислам булактарында философия илими “хикмат”, ал эми философ “хаким” деп айтылат. Аль- Кинди тарабынан башталган философия илими Аль- Фараби тарабынан өнүктүрүлүп, Ибн Сина жана Ибн Рушд тарабынан улантылган. Ошол учурдагы философтор жалаң гана философия менен алектенбестен, табият илимдерин да билишкен. Анткени философия калган илимдерди өз ичине камтыган.
Медицина. Ислам дини адам баласынын ден соолугуна өтө кылдат маани берет. Ошондуктан мусулмандар медицина илимине кызыгышкан. Азирети Пайгамбардын (с.а.в) медицина боюнча кеңештери мусулмандарга медицина илимин үйрөнүүдө дем берген. Алгач Багдадда, кийинчирээк башка аймактарда оорунканалар жана даарыканалар курулган. Ошол маалда европалыктар караңгылык ичинде жашап, оорукана эмне экенин билбестен, ооруган адамдарды ичине шайтан кирип кетти деп өлтүрүп салышар эле.
Ислам дини тарбиялап өстүргөн дүйнөгө таанымал даарыгерлер: 1) Абу Бакр Закария ар- Рази 932-жылы өлгөн. 10- кылымда Иран өлкөсүндө жашап өткөн бул аалым батышта RHAZES деген ысым менен таанымал. Латын тилинде которулган он томдук “Ктабу ат- тибб” жана медицина энциклопедиясы болгон “Аль- Хави” аттуу эки эмгеги дүйнөгө белгилүү. Ар- Рази чечек жана кызамык ооруларына каршы алгачкы эмдөөнү жүргүзгөн. Дененин ысытмасынын жогорулашына каршы муздак суу менен төмөндөтүү жолун колдонуп, тажыйрба жүргүзгөн. Горчицаны ойлоп тапкан. Ооруканалардагы эң алгачкы ооруларды каттоо системасын түзгөн.
2) Ибн Сина (өл.1037-ж). Бухаралык философ жана дарыгер. Медицинага тиешелүү жазган эмгеги “Альканун фит- тибб” аттуу китеп. Анын бул китеби орто кылымда Европада окуу китеп катары колдонулган. Чыгышта “Башфилософ”, батышта “Авиценна” деген ат менен даңкы чыккан. Кан- азык ташыган суюктук экендигин, кайнатуу жол менен суунун тазаланышын, суу, топурак жана аба аркылуу вирустун тараарын (Ибн Сина эң биринчи болуп вирустун бар экендигин айткан) далилдеген. Кандагы шекерди таап, кант оорусун дарылаган. Операция жасоодо денени оорутпаш үчүн анестезияны ойлоп тапкан.
Фармокология. Мусулмандар ар кандай заттар менен өсүмдүктөрдүн дарылык касиеттерин изилдешкен жана даарылоодо колдонушкан. Бирунинин (1051-ж.өл) “Китабус сайдала” жана Ибн Аль- Байтардын (1248-ж. өл) “аль Жами ли муфрадату аль- адвия” аттуу эмгектери фармакология тармагында жазылган табылгыс китептер.
Ботаника. Ислам аалымдары ботаника илимин “Илму аль-набат” деп аташкан. Өсүмдүктөрдүн түрлөрүн изилдешип, алардын өзгөчөлүктөрүн жазышкан. Абу Ханифа Динаваринин (895-ж.өл) “Китабу ан- набаат” аттуу эмгеги ботаника тармагында жазылган илимий эмгектердин эң белгилүүсү.
Математика. Мусулман илимпоздор мурунку маданияттардан алган математика илимин кеңейтип, кемчиликтреин толуктап, маанилүү ачылыштарды жасашкан. Европалыктар учурда колдонуп жатышкан цифраларды мусулмандардан үйрөнүшкөн. Ал эми мусулмандар болсо, индустардан алып, колдонууга жарактуу кылышкан. Ошол учурда европалыктар колдонушу татаал жана тиричиликте кыйынчылыктарды жараткан Рим цифраларын колдонушчу. Азыркы цифраларды мусулмандардан алуулары алардын математика илиминде өнүгүүлөрүнө чоң жардам болду.
Нөл цифрасын Мухаммад бин Ахмад (976-ж. өл) ойлоп тапкан. Нөлдүн табылуусу математика илиминде өтө чоң өзгөрүүлөрдү жана жеңилдиктерди алып келген. Математика дегенде эң алгач эске келе турган адам аль- Хорезми болуп саналат. Математика тармагында жазган эң белгилүү эмгеги “Хисабу аль-жабр ва аль- мукабала” аттуу китеби. Бул эмгегинде барабарлоо жана интеграл эсептөөлөрү тууралуу жазган. Учурдагы математиканын бөлүмдөрү катары каралган “алгебра” жана “логарифмди” киргизген.
Астрономия. Каир, Куртуба, Самарканд, Тулейтула жана Стамбул сыяктуу шаарларда жогорку окуу жайлар менен обсерваториялар негизделип, күн, ай жана жылдыз сыяктуу көктөгү заттарды изилдешкен. Алардын өлчөмдөрүн ченешкен. Мисалы, Мусулга жакын жерден өткөн меридиандын узундугу 111814м деп айтышкан. Ал эми азыркы технологиянын жардамы менен өлчөнгөн узундук 110 938м. Ошондой эле мусулмандар күндүн бетинде тактар бар экендигин, жердин тоголок шар түрүндө болгондугун, бир окто айланарын жана атмосферанын катмарларын аныкташкан. Улукбек (1449-ж. өл.) Насруддин Туси (1274-ж. өл.), Абу Аль- Вафа(998-ж. өл) Заркали (1100-ж.өл.) сыяктуу улуу аалымдар астрономия илимине көптөгөн салымдары кошушуп, бул илимге жол көрсөтүп кетишкен.
Физика. Мусулмандардын физика илиминде дагы көңүл бурууга арзырлык ачылыштары бар. Ибн Хайсам (1039-ж. өлгөн)жарык нурунун сынуусун, үндүн жаңырышы жана күзгүлөр тууралуу жаңы ачылыштарды жасаган. Аль- Кинди (866-ж.өлгөн) жердин тартылуу күчү жана нерселердин жерге түшүүсү жөнүндө көптөгөн изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Байруни (1051-ж. өлгөн) жарыктын ылдамдыгын үндүн ылдамдыгынан тез экендигин тапкан. Саатты эң биринчи мусулмандар колдонгон. Европалыктар саат колдонууну жана мылтык дарысын жасоону мусулмандардан үйрөнүшкөн.
Химия. Мусулман аалымдар химия тармагында дагы көрүнүктүү ачылыштарды ачышкан. Абу Закария (932-ж.өлгөн), Ибнул Хайсам, Байруни сыяктуу атактуу аалымдар химиялык элементтердин жекече салмактарын өлчөгөн так аспаптарды жасашкан. 18 элементтин жекече салмактарын өлчөшкөн. Жабир ибн Хаян (815-ж. өлгөн) металлдарды аралаштыруу жана болотту чыгарууну, күкүрт менен нитрат кислотасын тапкан. Коргошун карбонатын жасаган. Бул аалымдын эмгектери бир нече кылымдар бою Европада окуу китеп катары окутулуп келген. Мындан тышкары, мусулман аалымдары сымап, калий, амиак, нашатыр спирти, күкүрт кислотасы, күкүрт, алтын күмүш, натрий сыяктуу химиялык элементтерди жана булардын татаал кошулмаларын табууда химия илимине чоң салым кошушкан. Дары, кагаз, айнек жана боёк индустриясында химия илимин ийгиликтүү колдонушкан.
Табигат дагы канчалаган сырларын жашырып жатат, канчалаган кубулуштарды да окумуштуулар да далидей албай жатат. Жараткандын канчалаган сырлары адамдын аң- сезиминен тышкары. Ал эми жогоруда айтылып өткөн эмгектер океандын бир тамчысы гана сыяктуу мусулман окумуштуулардын табият илимине кошкон салымдарын жазсак, том- том китептер болору шексиз.
Бакыт Конурбаев

Комментарий жиберүү