АКШнын Орто Батыш аймагында илимпоздор коркунучтуу геологиялык көрүнүштү ачышты.
Science Alert журналында жарыяланган изилдөөгө ылайык, планетанын аймагында литосфералык тамчылатуунун активдүү процесси жүрүп жатат – ээриген мантияга жакын жайгашкан тектер ысып, үзүлүп, тамчылар сыяктуу Жердин тереңдигине сүңгүп кетишет.
Изилденип жаткан аймакта биздин планетанын катуу кабыгы болгон литосфера кратонду түзөт – эбегейсиз убакыт аралыгында салыштырмалуу туруктуу бойдон кала берген өзгөчө чоң туруктуу аймак. Мындай геологиялык структуралар ушунчалык туруктуу болгондуктан, алар бүтүндөй континенттердин пайда болушуна негиз болот. Бүгүнкү күнгө чейин, илимий коомчулукка дүйнө жүзү боюнча болжол менен 35 кратон билгилүү.
Литосфералык тамчылоо кубулушу аскалуу жер кыртышынын төмөнкү бөлүгү критикалык температурага чейин ысыганда пайда болот. Эрүү процессинде кандайдыр бир тамчы пайда болот, ал акырындык менен массалуу болуп, сынып, планетанын терең катмарларына батып кете тургандай оор болуп калат.
Жердин кээ бир аймактарында, мисалы, Түркиядагы Анд же Анадолу платосунда, бул процесс планетанын бетинде байкаларлык тегиздикти жаратышы мүмкүн. Салт боюнча, илимпоздор литосфералык тамчы бар экенин так ушул белгилер менен аныкташат. Бирок, азыркы изилдөө түп-тамырынан бери башкача мамилени алды. Техас университетинде иштеген кытайлык окумуштуулардын тобу жер кыртышынын астындагы активдүүлүктү реконструкциялоо үчүн сейсмикалык маалыматтарды колдонушкан – алар сейсмикалык маалыматтын негизинде жер кыртышынын калыңдыгынын деталдуу картасын түзүшкөн. Түпкүлүгүндө, пайда болгон сүрөттөлүштү рентген нуруна салыштырууга болот, ал калың жана ичке беттик катмары бар жерлерди ачык көрсөтөт.
“Толкун формасынын толук ыкмасын колдонуу менен биз терең мантия менен үстүртөн литосферанын ортосундагы критикалык зонанын так сүрөттөлүшүнө ээ болдук, ал жерден биз акыркысында эмне болуп жатканына байланыштуу маалыматтарды табабыз деп күтөбүз”,- деди Техас университетинин геофизиги Торстен Бекер.
Изилдөөнүн жыйынтыгында Түндүк Америка континентинин көп бөлүгүндө жайгашкан кратон суюлуп баратканы аныкталган. Бул процесстин борбору түздөн-түз Орто Батыштын астында, бирок анын кесепеттерин аймактын башка бөлүктөрүндө да көрүүгө болот. Мындай геологиялык өзгөрүүлөр миллиондогон жылдарга созулат, ошондуктан жер кыртышынын суюлушу азыркы Түндүк Американын тургундарына таасир этпейт.