Ири держава бир эле салгылашта чарчап калышы мүмкүн деген жаңылыш түшүнүк. Тарых көрсөткөндөй, күч көбүнчө убакыттын өтүшү менен, чыгымдардын көбөйүшү жана ички басымдардын күчөшү аркылуу алсырайт. Аскердик артыкчылык каршылашты токтотуу мүмкүнчүлүгүн берет, бирок узакка созулган согуш бул күчтүн чегин ачык көрсөтөт.
Жакынкы Чыгыштагы кырдаал кытайлык академик жана профессор Цзян Сюэциндин таң калыштуу божомолдоруна дагы бир жолу көңүл бурдурду.
2024-жылы Цзян үч божомол айткан:
- Дональд Трамп АКШнын президенти болуп кайра шайланат;
- Иран менен согуш башталат;
- бул согушта АКШ жеңилүүгө туш болушу мүмкүн.
Алгачкы эки божомол ишке ашкандан кийин, үчүнчү божомол өзгөчө мааниге ээ боло баштады. Анткени ал согуштун жыйынтыгын аскердик күчкө гана эмес, тараптардын узак убакытка чейин туруштук бере алуу жөндөмүнө карап баалайт.
Чыдамкайлык – негизги стратегиялык фактор
Цзяндын пикиринде, бул жаңжал классикалык жана тез аяктаган согуш эмес. Тескерисинче, бул тараптардын мүмкүнчүлүктөрүн акырындык менен алсыратуучу узак процесс.
Ал мисал катары Вьетнам согушун келтирет. АКШ ал жерде аскердик күчүнүн жетишсиздигинен улам эмес, согуштун узакка созулушунан улам саясий жана экономикалык эркинин алсырашынан жеңилген. Бирок бүгүнкү Иран Вьетнамда болбогон бир катар мүмкүнчүлүктөргө ээ: так баллистикалык ракеталар, өнүккөн дрон программасы, кибер мүмкүнчүлүктөр, аймактык союздаштар, дүйнөдөгү мунайдын үчтөн бири өтүүчү Ормуз кысыгын көзөмөлдөө. Бул ресурстар Тегеранга душмандарын узак убакыт бою чарчата турган стратегия жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Перс булуңу — өз ара алсыратуу аренасы
Перс булуңу стратегиялык жактан өтө маанилүү. Ал энергия жана жүк ташуучу жолдорду камсыз кылуу менен гана чектелбестен, АКШнын аймактагы экономикалык жана технологиялык катышуусунун негизги таянычы болуп саналат.
Согуш узакка созулган сайын бул ресурстар коркунучка кабылат. АКШ жана Израиль үчүн аскердик жана экономикалык мүмкүнчүлүктөргө басым күчөйт. Ошол эле учурда Перс булуңундагы өлкөлөр экономикалык, социалдык жана коопсуздук көйгөйлөрүнө туш болушу мүмкүн.
Айрым саясатчылардын, мисалы Хамад бин Жасим жана Турки аль-Фейсалдын билдирүүлөрү бул согуш АКШ менен Израилдин согушу экенин, Перс булуңу өлкөлөрүнүн согушу эмес экенин көрсөткөн көз карашты чагылдырат.
Дагы бир маанилүү маселе — азык-түлүк коопсуздугу. Перс булуңу өлкөлөрүнүн азык-түлүк импортунун болжол менен 90 пайызы Ормуз кысыгы аркылуу өтөт. Албетте, бул өлкөлөрдүн 4–6 айга жетиштүү стратегиялык запастары бар. Бирок узакка созулган үзгүлтүк олуттуу жашоо-тиричилик кризисин жаратышы мүмкүн.
АКШдагы ички фактор
Узакка созулган согуш АКШ ичинде да чоң таасир жаратат. Акыркы жылдары АКШ коомчулугунда чет өлкөдөгү аскердик операцияларга каршы маанай күчөп бара жатат. Бул тенденцияны MAGA кыймылы жана «Америка биринчи» деген ураан да күчөттү. Узакка созулган согуш бул каршылыкты дагы да күчөтүшү мүмкүн. Коомдук сурамжылоолор жана Конгресстеги курч пикир айырмачылыктары АКШнын ичинде узак мөөнөттүү аскердик операцияларды колдоо туруктуу эмес экенин көрсөтөт.
Израилдеги коомдук басым
АКШнын негизги союздашы болгон Израиль үчүн Иран менен согуш олуттуу дилемма жаратты. Израилдин аскердик доктринасы узакка созулган согуштарга эмес, негизинен тез жана чечкиндүү операцияларга таянат. Ошондуктан узак согуш коомдун реакциясына жана жоготууларга болгон сезимталдыкка байланыштуу ички басым жаратат. Мындан тышкары экономикалык кесепеттер да тез эле байкала баштайт. Ошол эле учурда израилдик оңчул саясий күчтөр бул согушту Иран коркунучун азайтуу жана аймактагы геосаясий картаны кайра түзүү мүмкүнчүлүгү катары карашат.
Кытай менен Россиянын позициясы
Россия жана Кытай бул окуяларды кылдат байкап жатышат жана АКШнын таасирин азайтуу мүмкүнчүлүгүн издешет.
Украинадагы узак согушка тартылып калганына карабастан, Москва Иранга коргонуу жана техникалык тармактарда жардам көрсөтүшү мүмкүн.
Кытай болсо кризисти геостратегиялык көз караштан карайт. Иран менен түзүлгөн кеңири кызматташтык келишимин эске алуу менен, бул кырдаалды АКШнын таасирин алсыратуу мүмкүнчүлүгү катары көрөт. Бирок ошол эле учурда Кытай өзүнүн экономикалык кызыкчылыктарын сактоо үчүн тең салмактуу саясат жүргүзүүгө аракет кылат.
Негизги суроо: күч эмес, мүмкүнчүлүк
Бул жаңжалда чечүүчү фактор абсолюттук күч эмес. Негизги маселе ошол күчтү ички кризиске дуушар болбостон, узак убакыт бою колдонуу мүмкүнчүлүгү. Кайсы тарап өзүнүн аскердик, экономикалык жана коомдук ресурстарын узагыраак сактап кала алса, ошол тарап жеңишке жетет.
АКШ жана Израиль үчүн узакка созулган согуш ачык аскердик жеңилүүдөн да оор натыйжаларга алып келиши мүмкүн. Бул алардын эл аралык аброюнун төмөндөшүнө, ички саясий чыңалуунун күчөшүнө жана стратегиялык максаттарга жетпей калууга алып келиши ыктымал.
Натыйжада мындай кырдаал Афганистандагыдай башаламан чыгууга же аргасыз келишимге келүүгө алып келиши мүмкүн.
Профессор Цзян Сюэцин бул көрүнүштү «согуштагы туруктуулук модели» деп сүрөттөйт. Анын пикиринде, жеңиш чагылгандай тез соккудан эмес, чыдамдуулук жана узак мөөнөттүү туруктуулуктан көз каранды.
Узакка созулган чарчоо процесси супердержаванын күчүн ачык аскердик жеңилүү болбосо да акырындык менен алсыратууга жөндөмдүү.