Ирандын Ормуз кысыгындагы аныктоочу ролу, дүйнөлүк энергия баасына тийгизген таасири жана Вашингтондун мунай баасына экономикалык көз карандылыгы эки өлкөнүн ортосундагы сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө мунай рыногунун туруксуздугунан ачык көрүнүп турду.
Fars News агенттиги маалымдагандай, кечээ мунай рыногу абдан өзгөрмөлүү күндү баштан өткөрдү. Бул күн Иран менен АКШнын ортосундагы окуялар боюнча кооптонуулар менен коштолду.
Сүйлөшүүлөр башталары менен мунайдын баасы дароо эле бир доллардан ашык төмөндөп, Brent мунайынын бир баррели 69 долларга чейин түштү. Албетте, АКШдагы акыркы үч жылдагы эң чоң чийки мунай запастарынын өсүшү да баанын төмөндөшүнө таасир этти. Бирок Reuters маалымдагандай, трейдерлер Иран менен АКШ сүйлөшүүлөрүнүн натыйжасында мунай сунушунун мүмкүн болгон өзгөрүүлөрүн баалап жатышты.
Мунай рыногунун улук аналитиги Жованни Станово рыноктор 26-февралда өткөн Иран–АКШ сүйлөшүүлөрүнүн үчүнчү айлампасынын жыйынтыгына байкоо жүргүзүшкөнүн билдирди.
ING аналитиктери да өз билдирүүсүндө АКШ менен Ирандын ортосундагы өзөктүк сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы мунай бааларынын багыты үчүн чечүүчү мааниге ээ болорун жазышкан.
Женевадагы АКШ-Иран сүйлөшүүлөрү бир нече сааттан кийин борборлор менен кеңешүү үчүн токтотулган маалда божомолдор күчөп, мунайдын баасы кайрадан 72 доллардан ашты. Сүйлөшүүлөр кайра башталганда баа кайра 70 долларга түштү. Жыйынтыктоочу билдирүүлөрдөн кийин Brent мунайы 70.93 доллар, ал эми америкалык чийки мунай 65.43 доллар деңгээлинде соодаланды.
Reuters маалымдагандай, инвесторлор сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгын күтүп жатышат. Анткени ар кандай чыр-чатактын уланышы ОПЕКтин төртүнчү ири өндүрүүчүсү болгон Ирандан жана Жакынкы Чыгыштын башка экспорттоочуларынан мунай жеткирүүнү үзгүлтүккө учуратышы мүмкүн.
Аналитиктердин баамында эгер конструктивдүү келишимге жетишилсе, учурда баага кошулган болжол менен 10 долларлык «үстөк акы» акырындык менен алынышы мүмкүн.
Эмне үчүн мунай рыногу Иран менен АКШнын ортосундагы сүйлөшүүлөргө сезимтал?
Чындыгында, мунай рыногу учурда Иран менен АКШ ортосундагы сүйлөшүүлөргө байланыштуу эң сезимтал кырдаалда турат. Иран ОПЕКтин ири өндүрүүчүлөрүнүн бири болгондон тышкары, ошондой эле күнүнө 20 миллион баррель чийки мунай жана мунай продуктулары өтүүчү, дүйнөлүк мунай экспортунун дээрлик бештен бир бөлүгүнө барабар болгон суу жолун, тактап айтканда, Ормуз кысыгын көзөмөлдөгөн геосаясий абалга ээ.
Иран менен АКШнын ортосундагы ар кандай чыр-чатак же чыңалуунун күчөшү, эң жакшы дегенде, мунай менен камсыздоонун үзгүлтүккө учурашына, эң жаман учурда Перс булуңундагы мунай артериясынын толугу менен жабылышына жана ал тургай аймактын негизги мунай өндүрүүчү өлкөлөрүндөгү мунай объектилеринин бутага алынышына алып келиши мүмкүн.
Иран Ормуз кысыгын жабуу мүмкүнчүлүгү жөнүндө көп жылдардан бери айтып келет, бирок 18-февралда дүйнө бир нече саат бою өлкөнүн стратегиялык өтмөктү көзөмөлдөө боюнча акылдуу операциялык мүмкүнчүлүгүнө күбө болду, бул окуя кемелердин өтүүсүн күтүп турган узун кезекке алып келди. Бул аракет мунай бааларын ошондон бери жети айлык эң жогорку деңгээлде кармап турууга жана ири танкерлерди ижарага алуунун баасын күнүнө 200 000 доллардан ашуусуна жетиштүү болду.
Бир нече күн мурун энергетика боюнча журналист жана аналитик Рон Боссо Иран Батыш Азияны бир нече сценарийлер менен “өрткө айландырышы” мүмкүн экенин жазган, анын ичинде Израилге жана АКШнын өнөктөштөрүнө кол салуудан тартып, мунай жана газ кендерине кол салууга чейин жана ал тургай Ормуз кысыгын жаап салуу сыяктуу апокалиптикалык сценарий да болушу мүмкүн.
Анын айтымында, бул акыркы он жылдыктардагы эң чоң энергетикалык кризистердин бирине алып келиши мүмкүн.
Энергетика рыногунун улук аналитиги Фил Флинн Ормуз жабылса, бул баага өтө чоң таасир берерин билдирди. Ал эми Axios аналитиктери муну мунай бааларынын “тарыхый секирик” деп сыпатташат. Бул секирик, анын көлөмү энергетика рыногу менен гана чектелбестен, дээрлик бардык дүйнөлүк рынокторго таасир этет.
Мунай баасы — АКШнын алсыз жери
АКШ үчүн мунай бааларынын мааниси да маанилүү. Бул өлкөдө бензиндин баасы мунайдын дүйнөлүк баасына абдан көз каранды жана америкалык үй чарбаларынын жашоо наркында чоң үлүшкө ээ; мунайдын баасынын олуттуу өсүшү өлкөнүн экономикасында кеңири инфляциялык кесепеттерди жаратышы мүмкүн. Ушул себептен улам, АКШ өкмөтү ар дайым мунай бааларынын кескин секирип кетишине жол бербөөгө аракет кылат.
Кошмо Штаттары дүйнөдөгү эң ири мунай өндүрүүчүлөрдүн бири болгону менен, мунай рыногу глобалдык мүнөзгө ээ жана баалар эл аралык сунуш жана суроо-талап менен аныкталат. АКШда өндүрүлгөн мунай да дүйнөлүк баада сатылат жана өкмөт анын баасын дүйнөлүк рынок механизминен өзүнчө аныктай албайт.
Саясий жана экономикалык эксперт жана аналитик Атта Бахраминин айтымында, АКШда 50 миллиард баррель мунай бар болгондуктан, мунай рыногу алар үчүн глобалдык мааниге ээ. Мунайдын баасы дүйнө жүзү боюнча өсүп жатат, ал тургай Рокфеллерлер сыяктуу компаниялар да дүйнөлүк баада сатууда. Өкмөт бул компанияларды субсидиялабайт — бааларды рынок өзү жөнгө салат.
Ирандын сүйлөшүүлөрдөгү көзүрү
Бул көз караштан алганда, Иранга жана анын Перс булуңундагы геосаясий абалына байланыштуу окуялар рыноктук күтүүлөрдү калыптандырууда чечүүчү ролду ойнойт.
Тегеран менен Вашингтондун ортосундагы сүйлөшүүлөргө мунай рыногунун болуп көрбөгөндөй сезгичтиги азыркы учурда эки өлкөнүн ортосундагы саясий теңдемелер түздөн-түз энергетикалык теңдемелер менен байланыштуу экенин көрсөтүп турат. АКШ экономикасынын мунайдын дүйнөлүк баасына көз карандылыгы ар кандай баанын кескин өсүшүн Вашингтон үчүн ички кыйынчылыкка айлантат. Дал ушул жагдай кризистик шарттарда мунай баасынын багытын аныктоодо Ирандын ордун жана маанисин дагы да күчөтөт.