3-январга караган түнү «наркотерроризм» деген шылтоо менен Венесуэланын лидери Николас Мадурону уурдап кетүү аркылуу Дональд Трамп жана анын эң жакын айланасы дүйнөнү анархияга, тагыраагы, «джунгли мыйзамына» түртүп жатышат.
Мадуро уурдалгандан кийин өзүнө ишенип алган Трамп Гренландияны аннексиялоо ниетин кайрадан ачык билдирип, мындай деди: «Гренландия бизге улуттук коопсуздук жагынан керек».
Аналитиктердин айтымында, Трамптын экинчи администрациясы эски империализмдин чагылышы болгон неоколониализмдин бир түрүн колдонууда. Бирок негизги максаттар мурдагыдай эле бойдон калууда. Айырмасы — Трамп жана анын жардамчылары сотсуз операциялар үчүн заманбап аскердик технологияларды пайдаланып, дүйнөлүк коомдук пикирди манипуляциялоо үчүн союздаш маалымат каражаттарын тартууда.
Мадурону уурдоону актоо үчүн айтылган жүйөлөр — жөн гана жаңылыштык. Башкача айтканда, Ак үйдүн азыркы кожоюну Мадуро өкмөтүнүн деспотизми, натыйжасыз башкаруусу же божомолдонгон мыйзамсыз баңги жүгүртүүсү үчүн тынчсызданды деп ойлош — акылга сыйбайт. Трампты дүйнөнүн кайсы бурчунда болбосун деспотизм же натыйжасыз башкаруу такыр кызыктырбайт. Ал табиятынан диктатор. Анын түшүнүгүндө демократия — шылдың гана.
Чыныгы маселе — Трамп жана америкалык мунай компаниялары Венесуэладагы мунайдын «жытын» сезишти. АКШнын Энергетикалык маалымат башкармалыгынын билдирүүсүнө ылайык, Венесуэлада дүйнөдөгү эң ири далилденген чийки мунай запастары бар — болжол менен 303 миллиард баррель.
Трамп уялбастан «биз өлкөнү башкаргыбыз келет», венесуэлалык мунайды өндүрүп, сатууну каалайбыз деп ачык айтууда. Мындай мамиле улуттук суверенитетке, эл аралык укукка, БУУ Уставынын 2-беренесине жана башка милдеттүү эл аралык конвенцияларга эч кандай сый-урматты көрсөтпөйт.
Мадуронун уурдалышы жана Латын Америкасынын айрым башка лидерлерине карата айтылган жалаа мүнөзүндөгү билдирүүлөр Трамптын 2025-жылга карата улуттук коопсуздук стратегиясына шайкеш келет. Бул стратегияны «Трамп доктринасы» деп атоого болот, ал эми өзү аны «Донро доктринасы» деп атап жүрөт.
2025-жылдагы Трамп доктринасы 1823-жылдагы Монро доктринасына караганда алда канча орой жана агрессивдүү. 3-январда Палм-Бичтеги Мар-а-Лаго резиденциясында өткөн басма сөз жыйынында Трамп: «Монро доктринасы олуттуу болчу, бирок биз аны бир топ ашып өттүк», — деп билдирди.
Анын башкы дипломаты Марко Рубио, көптөр аны Трамптын амалкөй пландарынын дем берүүчүсү деп эсептешет, 4-январда мындай деди: «Бул — Батыш жарым шары. Биз ушул жерде жашайбыз жана Батыш жарым шардын АКШнын душмандары, атаандаштары жана каршылаштары үчүн операциялык базага айланышына жол бербейбиз».
Кабыл алынган саясатка ылайык, Латын Америкасынын өлкөлөрү дүйнөнүн башка мамлекеттери менен болгон байланыштарын өз алдынча жөнгө салууга укуксуз.
Ошо сыяктуу эле, Дания да Трампка Гренландия боюнча «коркутууларды токтот» деп айтууга укуксуз болуп калууда.
Трамп жүргүзүп жаткан саясат кооптуу прецедентти жаратат. Эми дүйнө кайсы гана аймакта болбосун, аскердик жактан алсызыраак өлкөгө башка бир мамлекет кол салса, таң калбашы керек.
Бүгүн дүйнө фашизмдин жаңы формасы — Трамп доктринасы менен бетме-бет келди. Бул доктринага ылайык, Латын Америкасы менен Европанын ортосунда эч кандай айырма жок.
Дал ушул себептен Польшанын премьер-министри Дональд Туск Европанын келечеги тууралуу коңгуроо каккан эскертүү жасап, биримдик болбосо континент «жоголот» деп билдирди. Дүйшөмбү күнү социалдык тармактарда Туск Европа «алсыз жана бөлүнгөн» бойдон калса, аны «душман да, союздаштар да олуттуу кабыл албайт» деп туура белгиледи.
Эгер Трамп өз коркутуусун ишке ашырып, Гренландияны аннексияласа, анда бир гана Дания эмес, бүтүндөй Европа кемсинтилет.
Буга чейин Трамптын саясатынын алдында жыгылып келген Европа биримдиги эми Трамптын түз эле Европанын эшигин каккылап жатканын түшүнүшү керек. Венесуэладагы кырдаал — алардын көз алдында турган ачык эскертүү.
Матин Джамшиди