1979-жылдагы Ислам революциясы — Жакынкы Чыгыштын тарыхындагы эң чоң бурулуштардын бири. Бул окуяны жөн гана «бийликтин алмашуусу» катары түшүндүрүү жетишсиз. Иран үчүн бул — мамлекеттин маңызы түп-тамырынан өзгөргөн учур: мамлекет кимге таандык, ким башкарууга укуктуу жана бийлик кайсы баалуулуктарга таянышы керек деген суроолорго жаңы жооп берилген.
Ошондуктан бул революция бүгүн да Ирандын ички саясатына гана эмес, бүтүндөй региондогу күчтөрдүн тең салмагына жана дүйнөлүк геосаясатка таасирин тийгизип келет.
Революция — мамлекеттин маанисинин өзгөрүшү
Шах башкарган мезгилде Иран — модернизацияны «жогорудан» жүргүзгөн, күчтүү борборлошкон монархия болгон. Ошол эле учурда өлкө Батыш менен өтө тыгыз байланышта болуп, бул байланышты көпчүлүк коомдук катмарлар «көзкарандылык» катары кабыл алган.
Ал эми революциядан кийин жаңы мамлекеттик модель пайда болду — Ислам Республикасы. Бул система:
динди мамлекеттик түзүлүштүн негизги бөлүгү катары киргизди,
«улуттук көзкарандысыздык» идеясын башкы принципке айлантты,
коомдук адилеттүүлүктү бийликтин негизги убадасы катары сунуштады.
Революция эмне үчүн массалык болду?
Ислам революциясынын өзгөчөлүгү — анын кеңири коомдук колдоого ээ болгону. Каршылык кыймылына:
дин өкүлдөрү,
студенттер,
жумушчулар,
интеллигенция,
шаардык орто катмар катышкан.
Бул топтордун кызыкчылыктары ар башка болгон, бирок бир маанилүү идея бириктирген: өлкө элге таандык болушу керек жана сырттан башкарылбашы керек.
Шах бийлиги көпчүлүк үчүн «элден алыстаган», «элитанын бийлиги» жана «Батышка көз каранды башкаруу» болуп көрүнгөн. Коомдо билим өсүп, шаардашуу күчөп, жаңы муундун талаптары жогорулаган сайын, саясий катышуунун жоктугу жана социалдык теңсиздик нааразычылыкты тереңдеткен.
Революция жөнөкөй элге эмне берди?
Революция көпчүлүк ирандыктар үчүн үч негизги сезимди берген.
Биринчиси — кадыр-барк.
Революция элге «өз тагдырын өзү чечкен» улуттук күч катары сезим берди.
Экинчиси — суверенитет (көзкарандысыздык).
Көптөр үчүн революциянын мааниси: «Биз мындан ары сырттан көзөмөлдөнбөйбүз» деген символ болгон.
Үчүнчүсү — социалдык адилеттүүлүк.
Революция мамлекет элди коргошу керек, бай-кедей ажырымын азайтышы керек деген күчтүү убада менен келген.
Дал ушул үч фактор — кадыр-барк, көзкарандысыздык жана адилеттүүлүк — революцияны коом үчүн күчтүү жана тарыхый маанилүү окуяга айланткан.
Чектөөлөр болсо да эл эмне үчүн колдоду?
Кийинчерээк Ислам Республикасы саясий жана маданий чектөөлөрдү алып келгени белгилүү болду. Бирок 1979-жылы эл «идеалдуу демократия» менен «идеалдуу диктатуранын» ортосунда тандоо жасаган эмес.
Ал учурда тандоо башкача көрүнгөн:
бир жагында — элден алыстаган, элитага таянган, сыртка көз каранды монархия,
экинчи жагында — моралдык жактан «туура» көрүнгөн, улуттук көзкарандысыздыкты жана адилеттүүлүктү убада кылган жаңы система.
Ошондуктан революция көпчүлүк үчүн тарыхый кадыр-баркты тандап алуу болуп кабыл алынган.
Иран тажрыйбасынын өзгөчөлүгү эмнеде?
Иран революциясынын уникалдуулугу — дин мамлекеттик түзүлүштүн өзөгүнө айланганында. Иранда диний лидерлик саясаттын үстүнөн көзөмөл жүргүзүүчү институт катары мыйзамдуу бекитилди.
Бул модель мамлекеттин туруктуулугун да күчөттү:
шайлоо механизмдери бар,
бирок ошол эле учурда идеологиялык багыттан чыкпоону көзөмөлдөгөн жогорку деңгээлдеги система да бар.
Революция эмне үчүн бүгүн да ирандыктар үчүн маанилүү?
Ислам революциясы Ирандын заманбап саясий иденттүүлүгүнүн негизине айланды. Муну эң маанилүү жагдайдан көрүүгө болот:
бийликти сынга алган адамдар да революция жараткан тарыхый шартта жашап жатат.
Революция коомго өзүн түшүндүрө турган негизги түшүнүктөрдү берди:
көзкарандысыздык,
каршылык (сопротивление),
улуттук кадыр-барк,
адилеттүүлүк.
Бул сөздөр ар башка муундарда ар башка мааниде айтылышы мүмкүн, бирок рамка ошол бойдон калды.
Революция Ирандын дүйнөдөгү ролун кантип өзгөрттү?
1979-жылдан кийин Иран АКШ менен союздаш болгон саясаттан чыгып, өз алдынча региондук күч катары калыптанды.
Иран жаңы стратегияны тандады:
классикалык дипломатия гана эмес,
идеологиялык таасир,
союздаштар тармагы аркылуу региондо позициясын бекемдөө.
Натыйжада Иран Жакынкы Чыгыштагы эң маанилүү оюнчулардын бирине айланды, ал эми революциянын идеялык модели ислам дүйнөсүнө чоң таасир тийгизди.
Жыйынтык
Ислам революциясынын маанисин бир сүйлөм менен айтканда мындай болот:
1979-жылдагы Ислам революциясы Иранды Батыш тартибине «кошулган өлкөдөн» өз жолун куруп, бүтүндөй Жакынкы Чыгышка таасир эткен мамлекетке айлантты.
Ошондуктан бул революция бүгүн да актуалдуу: ал жөн гана тарыхый дата эмес, Ирандын саясий жана идеологиялык жашоосун аныктап турган чоң процесс.
Бактыбек Жумагулов,
«Борбор Азиядагы тынчтык жана өнүгүү институту» коомдук фондунун директору