Дүйнөлүк мунай рыногу кооптуу чекке улам жакындап баратат: акыркы айларда Перс булуңундагы кризистин кесепеттерин жумшартууга мүмкүндүк берген запастар акырындык менен түгөнүүдө.
The New York Times гезитиндеги макалага ылайык, дал ушул жагдай Дональд Трамптын администрациясына басымды күчөтүп, Вашингтонду Тегеран менен саясий келишим издөөгө мажбурлоодо. Мындай келишим аймактагы негизги транспорттук каттамдар аркылуу күйүүчү майдын толук көлөмдө ташылышын калыбына келтирүүгө жардам бермек.
Жакынкы убакка чейин мунайдын, бензиндин жана башка күйүүчү май түрлөрүнүн стратегиялык жана коммерциялык запастары Иран Ислам Республикасынын айланасындагы аскердик жаңжалдан жана Ормуз кысыгындагы кеме каттоого коюлган чектөөлөрдөн улам жаралган үзгүлтүктөрдүн таасирин жумшартып келген.
Бирок мындай коопсуздук кору түбөлүк эмес. Жеткирүүлөргө коюлган чектөөлөр канчалык узакка созулса, өкмөттөрдүн бааларды турукташтыруу жана энергетикалык баалардын жаңы секиригин алдын алуу үчүн колдончу каражаттары ошончолук азаят.
Ормуз кысыгы дүйнөдөгү эң маанилүү энергетикалык түйүндөрдүн бири бойдон калууда. Кадимки шарттарда дүйнөлүк мунайдын жана мунай продуктуларынын олуттуу бөлүгү ушул кысык аркылуу өтөт.
Ошондуктан бул коридордогу ар кандай үзгүлтүк дароо эле Brent жана WTI маркасындагы мунайдын баасына гана эмес, күйүүчү майдын наркына, инфляцияга, логистикага, өнөр жайга жана мунай импорттоочу өлкөлөрдөгү саясий маанайга да таасир этет.
Абалды Перс булуңундагы мамлекеттердин географиялык шарттардан улам көз каранды абалда калганы дагы татаалдаштырууда.
Ормуз аркылуу өтүү мүмкүнчүлүгү чектелген шартта алар мунайды аймак ичинде топтоого аргасыз. Бул алардын рынокко чыгарууну атайылап кармап жатканынан эмес, мурдагы көлөмдө экспорттой албай калганынан улам болуп жатат. Альтернативдүү маршруттар жана агымдарды жарым-жартылай башка нукка буруу мүмкүнчүлүгү болгону менен, Ормуз кысыгын толук алмаштыруу мүмкүн эмес.
АКШ үчүн бул көйгөй эки тараптуу мүнөзгө ээ.
Бир жагынан, Вашингтон Иранга болгон басымды сактап калууну жана сүйлөшүүлөр энергетикалык дүрбөлөңдүн таасири астында жүргүзүлүп жаткандай көрүнбөшүн каалайт.
Экинчи жагынан, запастардын кыскарышы америкалык администрациянын рынокту резервдердин эсебинен колдоо мүмкүнчүлүгүн чектөөдө.
Стратегиялык кампаларда мунай канчалык азайса, жаңжалды создуктуруунун саясий баасы ошончолук жогорулайт.
Дал ошондуктан энергетикалык фактор өз алдынча дипломатиялык рычагга айланып баратат. Эгерде Иран менен сүйлөшүүлөр үзгүлтүккө учурап, деңиз жолдоруна коюлган чектөөлөр сакталып калса, дүйнөлүк экономика мунай менен күйүүчү майдын баасынын жаңы өсүш толкунуна туш болушу мүмкүн.
Трамп үчүн бул өзгөчө сезимтал маселе. Анткени кымбат бензин америкалык шайлоочулар үчүн эң оор көйгөйлөрдүн бири болуп саналат жана ички саясий күн тартибин тез өзгөртө алат.
Ошол эле учурда рынокто кырдаал бир маанилүү эмес көрүнүштү көрсөтүүдө.
Бир жагынан, мунай агымдарынын бир бөлүгү аймактан айланып өтүүчү, альтернативдүү жана жарым-жашыруун схемалар аркылуу чыгып жатат. Бул дароо пайда боло турган шок коркунучун азайтат.
Экинчи жагынан, мындай жеткирүүлөр Ормуз кысыгынын кадимки ишин толук алмаштыра албайт.
Ошондуктан АКШ менен Ирандын ортосунда мүмкүн болгон келишим тууралуу ар кандай маалымат мунай баасынын төмөндөшүнө алып келсе, сүйлөшүүлөрдүн үзгүлтүккө учурашы мүмкүн деген белгилер кайрадан бааларды жогорулатууда.
Мындай шартта стратегиялык резервдер энергетикалык коопсуздуктун жөн гана техникалык куралы болуудан калды.
Алар саясий көрсөткүчкө айланууда: запастар канчалык тез сарпталса, Ак үйгө болгон басым ошончолук күчөйт. Эгер мурда Вашингтон запастарга жана өнөктөштөр менен координацияга таянып, катуу сүйлөшүү позициясын кармана алса, азыр манёвр жасоо мүмкүнчүлүгү бара-бара тарып баратат.
Тескерисинче, Иран үчүн дүйнөлүк рыноктун энергетикалык алсыздыгы сүйлөшүүлөрдө маанилүү аргументке айланууда. Тегеран Ормуз аркылуу кадимки транзиттин узак убакытка үзгүлтүккө учурашы АКШга гана эмес, Европага, Азияга жана Перс булуңундагы өлкөлөрдүн өзүнө да көйгөй жаратарын жакшы түшүнөт.
Ошондуктан мунай агымдарын калыбына келтирүү маселеси санкциялардан жана тоңдурулган активдерден тартып, коопсуздук кепилдиктерине жана өзөктүк программа боюнча келечектеги сүйлөшүүлөргө чейинки кеңири келишимдер пакети менен сөзсүз байланышып калууда.
Ошентип, мунай кризиси акырындык менен басымдын тең салмагын өзгөртүүдө. Эгер жаңжалдын башында Вашингтондун негизги куралы аскердик күч, санкциялар жана каржылык каналдарды көзөмөлдөө болсо, азыр убакыт фактору барган сайын чоң роль ойной баштады.
Рынок запастар менен жашап турган мезгил канчалык узарса, алардын түгөнүшү саясий чечимдерди аныктай баштаган учур ошончолук жакындайт.
Негизги жыйынтык — энергетикалык система биринчи соккуга туруштук бере алды, бирок туруктуу чечим табылган жок. Запастар убакытты утуп берди, бирок толук кандуу дипломатияны алмаштыра алган жок.
Ошондуктан Трамптын администрациясы үчүн Иран менен келишим түзүү тышкы саясаттагы гана эмес, америкалык экономикага жана Ак үйдүн ички саясий туруктуулугуна сокку урушу мүмкүн болгон жаңы баа кризистин алдын алуу жолу болуп да саналат.