Бул күндөрү Америка-Израиль агрессиясынын натыйжасында каза болгон Ирандын руханий лидери, өлкөнүн жогорку лидери Имам Али Хаменеинин жаназасы өтүүдө. Маркумду акыркы сапарга узатуу зыйнатына 100дөн ашуун өлкөнүн расмий делегациялары катышууда, анын ичинде кечээки идеологиялык атаандашы Сауд Арабиясы да бар. Россия, Кытай, Пакистан, Индия, Түркия жана башка өлкөлөрдөн келген делегациялар жогорку деңгээлде катышууда.
Бул Ирандын эл аралык аренадагы аброюнун жогорулап, алдыңкы регионалдык державага айланганын көрсөтөт. Иран өзүнүн көзкарандысыздыгын жана эгемендүүлүгүн жогорку даражалуу лидерлеринин бул күрөшүндө шейиттердин каны менен коргоду.
Бул жерде белгилей кетчү нерсе, Борбордук Азиянын дээрлик бардык өлкөлөрү расмий түрдө бул иш-чараларга – президенттердин, парламенттердин башчыларынын жана башка жогорку даражалуу чиновниктердин деңгээлинде катышкан. Бул акыркы сапарга узатуу жөн гана азем эмес, жаңы геосаясий реалдуулуктун демонстрациясынын бир түрү экендигинин көрсөткүчү. Мусулман аймактарында жана дүйнө жүзүндө АКШнын гегемониясынын төмөндөшү.
Негизинен биз АКШнын жана бүтүндөй Батыштын жоголуп бараткан гегемониясына каршы биригип жаткан Глобалдык түштүктүн жаңы конфигурациясынын калыптанышын көрүп жатабыз.
Бул жерде, албетте, Кыргызстандын жаңы геосаясий конфигурациядагы жана аймактык коопсуздук системасындагы орду жөнүндө суроо туулат. Анын үстүнө быйыл күздө Кыргызстан маанилүү иш-чараны – ШКУнун саммитин өткөрүүдө.
Бүгүн мен Ирандын жана Жакынкы Чыгыштын жаңы дүйнөлүк конфигурациядагы ролунун жогорулашы, ошондой эле Кыргызстандын бул процесстердеги мүмкүн болуучу орду жөнүндө айткым келет.
Биринчиден, туура түшүнүү үчүн Ирандын бүгүнкү абалына жана ролуна объективдүү баа берүү керек.
Иран азыртадан эле өзүнүн мүмкүнчүлүктөрү жана биринчи кезекте энергетиканын эң маанилүү жолдоруна жана агымдарына таасири боюнча дүйнөнүн алдыңкы оюнчуларынын бири деп айтууга болот. Булар Ормуз жана Баб эл-Мандеб кысыктары.
Таасир кылуунун эң күчтүү куралдарынын бири – өлкөнүн өзүнүн мүмкүнчүлүктөрү. Тактап айтканда, ал Иран элин бириктирип, мобилизациялоо менен Америка Кошмо Штаттары менен болгон кагылышуудан толук жеңүүчү жана күчтүүрөөк болуп жалгыз чыкты. Дүйнөлүк “супер” держава болгон АКШ менен ийгиликтүү тирешүүнүн өзү эле көп нерселерди айтып турат.
Биринчиден, бул Ирандын аскердик-техникалык мүмкүнчүлүктөрү, башкаруу, жаңы технологияларды колдонуу жана согуштун жаңы ыкмалары, анын ичинде асимметриялык деп аталган ыкмалар жана жаңы мозаикадан коргонуу. Бул 1978-жылдан бери блокадада заманбап технологияларды, анын ичинде тынчтык мүнөздөгү технологияларды: медицинаны, өнөр жайды жана башка тармактарды өнүктүрүү мүмкүнчүлүгү.
Мындан тышкары, бул АКШ менен Израилде күтүлгөндөй башаламандык эмес, лидерликтин алмашуусу. Мына азыр жаңы муун келет, дээрлик бардык жетекчилик жаңыланып жатат. Буга биз рухий лидердин шейиттиги узак мөөнөттүү жана иш жүзүндө түгөнгүс идеологиялык ресурс – элдин биримдигинин жана мобилизациясынын фактору болуп калышы мүмкүн экендигин кошууга тийишпиз.
Чынында, эгер анализ жүргүзсөңүз, аны төрт планда карашыңыз керек: аскерий, дипломатиялык – Иран күчтүү дипломатиялык мүмкүнчүлүктөргө ээ, идеологиялык, ошондой эле элдик ресурс призмасы аркылуу.
Ал эми бул бир максат, бир умтулуу жана жеңишке ишенүү менен бириккен дээрлик 90 миллион адам.
Чындыгында Иран Перс булуңундагы процесстерге таасир эте ала турган аймактык лидер гана эмес, айрым эксперттер белгилегендей, күчтүн маанилүү аймактык борборлорунун бирине да айланып баратат.
Бир нерсе түшүнүктүү: биз дипломатиянын темпин кучетуп, жацы реалдуулуктарды эске алуу менен жалпы тышкы саясаттагы мамилелерди кайда болсо кайра карап чыгуу жана кайра куруу керек.
Ошондуктан Кыргызстан үчүн Ирандын ШКУ сыяктуу платформаларга катышуусун, ошондой эле Евразия мейкиндигинде кызматташтыкты өнүктүрүүнү эске алуу менен, улуттук кызыкчылыктарыбызды эске алуу менен эки тараптуу кызматташтыкты бекемдөө үчүн көп тараптуу форматтарды гана эмес, бул платформалар аркылуу да колдонуу пайдалуу болмок.
Тактап айтканда, өз ара пайдалуу соода-экономикалык кызматташтыктын жаңы жолдорун жана пункттарын издөө. Албетте, Ирандын Борбордук Азия өлкөлөрү менен ар кандай чөйрөлөрдө өз ара аракеттенүүнүн жаңы багыттары боюнча кызыкчылыктары болушу мүмкүн.
Заманбап ирандык технологияларга жетүү биз үчүн кызыктуу болмок. Бул — медицина, женил енер жай, илимий-техникалык иштеп чыгуулар жана башка тармактар. Бул да өз ара жеткирүү жана эң негизгиси деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү. Башкача айтканда, өнүктүрө турган жана алар аркылуу Кыргызстан кызматташуунун белгилүү аянтчасы жана терезеси боло турган көптөгөн тармактар бар.
Кыргызстан ошондой эле ар түрдүү багыттагы дипломатиялык тректердин аянтчасы боло алат – балким кичинекей, бирок келечектүү жана кызыктуу.
Башкача айтканда, бул азыр активдүү иштеп чыгуу керек болгон мүмкүнчүлүктөр. Ошондой эле көп уюлдуу дүйнөнүн калыптануу шартында Иран сыяктуу мамлекеттердин мааниси дагы жогорулай турганын түшүнүү керек. Бул Кыргызстан үчүн мындай мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбоо маанилүү дегенди билдирет.
Кадыр Маликов,
«Дин, укук жана саясат» көз карандысыз аналитикалык борборунун директору