2025-жылдын 14-декабрында Ирандын борбору Тегеран шаарында Афганистан маселесине арналган конференция өттү. Ага Кытай, Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстан, Пакистан жана Россиянын атайын өкүлдөрү катышты. Жыйындын негизги максаты — Афганистандагы акыркы өзгөрүүлөр боюнча коңшу өлкөлөр менен Россиянын ортосундагы кеңешмелерди өткөрүү болду.
Тегеран конференциясынын саясий жана геоэкономикалык мааниси, анын аймактык мамилелерге тийгизе турган таасири тууралуу Афганистан маселелери боюнча эксперт Мухаммад Халеги биздин редакцияга пикирин билдирди.
Анын айтымында, 2021-жылы Талибан кыймылы бийликке келгенден кийин бир катар аймактык жыйындар уюштурулганына карабастан, Тегеран конференциясы өзгөчө мүнөзгө ээ болду. Бул жолку жыйын Афганистанга кризистик көз караш менен караган жок, тескерисинче өлкөнүн саясий жана экономикалык географиясында катылган мүмкүнчүлүктөргө басым жасады.
Конференциянын дагы бир маанилүү өзгөчөлүгү — катышуучулардын курамы болду. Жыйынга Афганистан менен эң тыгыз байланышта турган, ага түздөн-түз таасир эткен жана андан таасир алган өлкөлөр катышты. Демек, бул өлкөлөр Афганистан менен өз ара аракеттенүү боюнча жол картасын иштеп чыгууга олуттуу мамиле жасашууда. Бул комбинация аймактык деңгээлде жалпы түшүнүктүн калыптанып жатканын көрсөтөт: Афганистандын туруксуздугу коңшу өлкөлөр үчүн түз коркунуч болсо, анын туруктуулугу жана өнүгүүсү жалпы аймактык пайда алып келиши мүмкүн. Бул көз караштан алганда, Тегеран конференциясы дипломатиялык иш-чара гана эмес, Афганистан маселесине болгон аймактык мамиленин жетилип баратканынын белгиси болду.
Акыркы жыйырма жылда негизинен аймактан тышкаркы күчтөрдүн демилгеси менен өткөн жыйындардан айырмаланып, Тегеран конференциясы Афганистандын келечеги аймактык жана жергиликтүү механизмдердин алкагында аныкталышы керек деген так билдирүүнү берди. Бул контекстте Афганистан коопсуздук же гуманитардык маселе катары гана эмес, аймактык байланыштарды өзгөртө ала турган геоэкономикалык түйүн катары кайрадан каралууда.
Афганистандын геоэкономикалык потенциалы — Тегеран конференциясынын негизги көңүл борборунда
Конференциянын негизги темаларынын бири Афганистандын геоэкономикалык потенциалына өзгөчө басым жасоо болду. Буга чейин ушундай ыкманы Борбор Азиянын айрым өлкөлөрү, анын ичинде Өзбекстан, Түркмөнстан, Казакстан жана Кыргызстан да колдонгон. Акыркы жылдары бул мамлекеттер Афганистанды кооптуу буфер аймак катары эмес, Түштүк Азиянын рынокторуна чыгууга мүмкүн болгон транзиттик жол катары көрүүгө умтулуп келишет.
Тегеран конференциясында Афганистан Борбор Азия менен Түштүк Азиянын ортосундагы көпүрө, ошондой эле Батыш Азия менен Азия-Тынч океан аймагын байланыштырган звено катары мүнөздөлдү. Мындай аныктама Афганистанды транспорттук коридорлордон тартып, энергетикалык транзитке жана чек ара аралык соодага чейинки аймактык байланыш долбоорлорунун өзөгүнө айлантат. Бул көз караш коопсуздукка гана таянган логиканы алсыратып, инвестиция жана экономикалык кызматташтык үчүн шарт түзөт.
Афганистандын геоэкономикалык жайгашуусу түндүк менен түштүктү, чыгыш менен батышты байланыштырган бир нече коридорлорду өнүктүрүүгө мүмкүндүк берет. Афганистан аркылуу өткөн транзиттик каттамдар жүктөрдү жана энергияны ташуу убактысын жана баасын бир топ кыскарта алат. Тегеран конференциясы бул потенциалды белгилөө менен Афганистанды аймактык өнүгүү чечиминин бир бөлүгү катары таанытты. Бирок бул максатка жетүү үчүн туруктуулук, инвестиция жана координацияланган аймактык кызматташтык зарыл экени белгиленди.
Ирандын «жаңы Афганистанга» болгон башкача көз карашы
Конференциянын ачылышында Ирандын Тышкы иштер министри Аббас Аракчи талкуулар үчүн так концептуалдык алкакты аныктады. Ал Афганистандын геоэкономикалык ордун баса белгилеп, бул өлкөнү аймактык байланыш тармактарынын борборунда турган мамлекет катары мүнөздөдү. Анын айтымында, Афганистандын туруктуулугу жана өнүгүүсү гуманитардык зарылчылык гана эмес, бүтүндөй аймак үчүн стратегиялык талап болуп саналат.
Аракчи транзиттик коридорлорду өнүктүрүү Афганистанды Борбор Азия, Батыш Азия жана Түштүк Азиянын ортосундагы байланыштын маанилүү звеносуна айландыра аларын баса белгиледи. Бул көз караш Афганистанды пассивдүү абалынан алып чыгып, ага аймактык байланыштарда активдүү роль берет.
Аракчи буга чейинки ийгиликсиз тажрыйбаларга токтолуп, сырттан таңууланган мамилелер туруктуулукка да, узак мөөнөттүү өнүгүүгө да алып келбегенин айтты. Министрдин сөзүнүн бул бөлүгү Афганистандагы акыркы жыйырма жылдагы саясатты ачык сынга алды.
Коңшулук саясатынын бир бөлүгү катары Иран Афганистанды өзүнүн жакынкы коңшусунун бир бөлүгү катары карайт, анын туруктуулугу Ирандын улуттук кызыкчылыктарына түздөн-түз таасир этет. Ошондуктан Иран Афганистанга карата коркунучтарды башкаруу менен чектелбестен, соода, транзит жана экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланууга басым жасап келет. Тегеран конференциясы бул көз карашты аймактык деңгээлде жайылтууга өбөлгө түздү.
2021-жылдагы окуялардан кийин Ирандын Афганистанга болгон көз карашы олуттуу өзгөрүүлөргө учурады. Бул жаңы көз карашта Афганистан эми коопсуздуктун, экстремизмдин же баңгизаттын көз карашы менен гана каралбайт. Тескерисинче, өлкөнүн соода, транзиттик жана экономикалык мүмкүнчүлүктөрү борбордук орунду ээледи. Бул мамилени өзгөртүү Ирандын кеңири коңшулук саясаты стратегиясынын бир бөлүгү: экономикалык байланыштарды чыңдоо жана курчап турган чөйрөдөгү чыңалууну басаңдатуу. Тегеран конференциясы бул жаңы көз караштын иш жүзүндө чагылдырылышы болду жана Иран Афганистанды коопсуздук маселесинен аймактык мүмкүнчүлүккө айландырууну көздөп жатканын көрсөттү.
Региондун Талибан менен позитивдүү кызматташууга чечкиндүүлүгү
Тегеран конференциясында ачык жана кыйыр түрдө баса белгиленген негизги реалдуулуктардын бири — аймактагы өлкөлөрдүн Талибан өкмөтү менен позитивдүү жана реалисттик негизде өз ара аракеттенүүгө даярдыгы болду. Бул мамиле геосаясий жана геоэкономикалык зарылчылыктардан улам калыптанды. Коңшу мамлекеттер Афганистанды обочолонтуу бул өлкөдөгү абалды жакшыртпастан, тескерисинче, коопсуздук, экономикалык жана гуманитардык чыгымдарды бүтүндөй аймакка жүктөй турганын түшүнүштү.
Тегеран конференциясында Афганистан менен аймактык деңгээлде жакындашууга жана координацияны күчөтүүгө өзгөчө басым жасалды. Мындай аймактык ынтымак Афганистандын татаал жана көп катмарлуу кризистерин чечүүнүн негизги шарты катары каралды. Бул кризистер коопсуздук маселелеринен тартып экономикалык жана социалдык көйгөйлөргө чейин камтыйт. Талкуулардын жыйынтыгына ылайык, бул маселелерди чечүү коңшу мамлекеттердин активдүү катышуусу менен ишке ашкан аймактык демилгелер аркылуу гана мүмкүн.
Мындай мамиле Афганистанды тышкы державалардын атаандаштык мейкиндигинен чыгарып, аны аймактык кызматташтыктын борбордук өзөгүнө айлантат. Ушул негизде Тегеран конференциясы Афганистан боюнча узак мөөнөттүү жана туруктуу кызматташтык үчүн концептуалдык алкак сунуштады деп айтууга болот.
Жыйынтык
Жалпысынан алганда, Тегеран конференциясын Афганистандын аймактык процесстердеги ордун кайра аныктоодогу маанилүү баскыч катары баалоого болот. Конференция Афганистандын геоэкономикалык мүмкүнчүлүктөрүнө басым жасап, азыркы бийлик менен позитивдүү өз ара аракеттенүүнү жана аймактык чечимдерге артыкчылык берүүнү сунуш кылды. Эгерде бул багыт аймак өлкөлөрүнүн саясий эрки жана практикалык кызматташуусу менен улантылса, Афганистан туруксуздуктун четинде турган аймактан аймактык байланыштын жана кызматташуунун өзөгүнө айланышы мүмкүн.
Бул көз караштан алганда, Тегеран конференциясы процесстин аягы эмес, Афганистандын тегерегиндеги аймактык саясаттын жаңы барагынын башталышы болуп саналат. Ал үзгүлтүксүз конвергенцияга, реализмге жана өткөн каталарды кайталабоодон көз каранды болот.