АКШнын Перс булуңундагы аскер-деңиз күчтөрү күчөтүлүп, Вашингтондун Иранга каршы агрессияны кайра баштоо мүмкүнчүлүгү тууралуу кыйытмалары фонунда Батыш Азия боюнча Ирандын союздаштары макулдашылган эскертүүлөр менен чыгып, өлкөгө каршы экинчи согуш бүтүндөй региондук масштабдагы каршылашууга алып келерин билдиришти. Алардын айтымында, мындай кырдаалды АКШ да, Израиль да көзөмөлдөй албайт.
Акыркы 48 саатта жарыяланган бир катар координацияланган билдирүүлөрдө Ирактагы, Ливандагы жана Йемендеги Ирандын региондук союздаштары АКШ Иран аймагына кол салса, Левантта жана Араб жарым аралында «кеңири масштабдуу согуш» тутанарын айтышты. «Каршылык» кыймылдары өз билдирүүлөрүндө америкалык базаларды «көрүстөнгө», ал эми деңиз жолдорун «жабык аймакка» айландырууга убада беришти.
Эң катуу эскертүү Ирактан угулду. Ал жерде таасирдүү куралдуу топ — «Катаиб Хезболла» кадимки согуш аракеттеринен эскалацияга өтүүгө даяр экенин билдирди. Жекшемби күнү жарыяланган билдирүүдө уюмдун башкы катчысы АКШнын аскердик күч топтоосун шылдыңдап, Трамп администрациясына жаңы басып кирүү «эс алуу сейили» болбой турганын эскертти.
«Бүгүн зулум күчтөр — сионисттер менен тирандар — Иранды багындыруу үчүн биригишти, — деп айтылат билдирүүдө. — Биз душмандарды эскертебиз: Ислам Республикасына каршы согуш… силерди күтүүсүз жана азаптуу өлүмдүн ар кандай түрлөрү менен тааныштырат, биздин региондо силерден из да калбайт».
Иракта жана Сирияда согушта бышкан жоокерлерден турган кеңири тармакка ээ бул топ өз мүчөлөрүн «эки жыйынтыктын бирине — же жеңишке, же шейиттик өлүмгө» даярданууга чакырган көрсөтмө таратты.
«Катаиб Хезболла» Ирактагы жана Сириянын чыгышындагы калган америкалык аскерлерге өтө жакын аймактарда иш алып барат.
Ливанда «Хезболланын» башкы катчысы шейх Наим Кассем АКШнын Иранга каршы агрессиясынын экинчи айлампасын кыймыл четте карап турбай турганын билдирди. Телекайрылуусунда шейх Кассем Тегеран менен улуттук чек аралардан жогору турган диний жана стратегиялык байланыш бар экенин айтты.
«Эгер Америка менен Израиль Иранга каршы согуш баштаса, биз нейтралдуу болбойбуз, — деди ал. — Иранга карата коркунучту өзүбүзгө карата коркунуч катары кабыл алабыз».
«Хезболланын» лидери Иранды коргоо диний милдет экенин белгилеп, Ислам революциясынын лидери аятолла Сейед Али Хаменеи шииттердин 12-имамынын «өкүлү» экенин айтты.
«Хезболла» Израилдин абадан коргонуу системаларын айланып өтө алган жогорку тактыктагы ракеталардын ири арсеналына ээ. 2023–2024-жылдардагы «Хезболланын» чабуулдарынан кийин Израилдин түндүгүндөгү басып алынган аймактардан ондогон миңдеген тургундар көчүп кетишкен жана бир жылдан ашуун убакытта сокку болбосо да, көпчүлүгү кайтып келе элек. Кагылышуу кайра жанданса, «Хезболла» кампаниясын кеңейтип, Израилдин электр тармактары, порттору жана аскердик объектилери сыяктуу маанилүү инфраструктурасына сокку урушу мүмкүн. Бул АКШнын региондогу башкы союздашын шал абалга келтириши ыктымал.
Иракта жана Ливандагы күчтөр АКШ аскерлерине жана Израилге түз сокку берүүгө даяр турганда, Ирандын дагы бир маанилүү союздашы — Йемен — дүйнөлүк экономиканын эң маанилүү түйүндөрүнүн бирине таасир этүү рычагына ээ.
Иран парламентинин спикери Мохаммад Багер Галибаф Тегеран дүйнөлүк мунай ташууларынын болжол менен бештен бири өткөн Ормуз кысыгын жабышы мүмкүн деп эскерткенден кийин, йемендик «Ансар Алла» кыймылы дүйшөмбү күнү АКШ Иранга кол салса, «Кызыл деңиздеги бардык америкалык флотту жана кемелерди чөктүрөбүз» деп билдирди.
Буга чейин «Ансар Алла» бир нече ай бою Израилге тиешелүү же Израилге багытталган кемелерге Газа секторундагы палестиналыктарды колдоо максатында чабуул жасап келген. Иврит тилдүү ЖМКлардын маалыматына ылайык, бул кампания Израилдин Эйлат портун дээрлик иштен чыгарган. АКШ йемендиктердин чабуулдарын токтотуу үчүн кийлигишкен, бирок «Ансар Алла» америкалык кемелерди да бутага ала баштагандан кийин ок атышууну токтотууну талап кылган.
Ормуз кысыгынын бир убакта жабылышы жана Кызыл деңиздин аскерлештирилиши дүйнөлүк мунай бааларынын дароо катастрофалык өсүшүнө алып келип, Батыш экономикаларында рецессияны шартташы мүмкүн.
2025-жылдын 13-июнунда АКШ менен Израиль Иранды бомбалоону баштаган. Аналитиктердин пикиринде, бул Ислам Республикасын кулатууга багытталган. Бирок Иран согуштун алгачкы сааттарында курман болгон аскер жетекчилерин тез арада алмаштырып, басып алынган аймактарга кеминде 21 ирет ракеталык жана дрондук сокку урган. Натыйжада Израил шаарларында ири кыйроолор катталган. Тегеран ошондой эле региондогу АКШнын эң ири объектиси болгон Катардагы америкалык аскер базасына да сокку берген.
Өткөн жылы Ирандын региондук союздаштарынын бири да согушка түздөн-түз кирген эмес. Бирок 12 күндүк салгылашуудан кийин АКШ менен Израиль ок атышууну токтотууга мажбур болушкан. Согуш бүткөндөн эки күн өткөн соң ирандык расмийлер өлкө күчтөрүн кайра топтоп, мүмкүнчүлүктөрүн калыбына келтире баштарын билдирип, жаңы чабуул каалаган учурда болушу мүмкүн экенин эскертишкен.
Вашингтон менен Тель-Авив бул айдын башында Иранды каптаган башаламандык экинчи агрессия толкунуна жол ачат деп күткөндөй. Куралчан адамдар катышкан башаламандык негизинен Батыштын көп жылдык санкцияларынан улам келип чыккан экономикалык кыйынчылыктарга каршы тынч нааразылык акцияларынан тутанган. Бул санкциялар ирандыктарды көчөгө чыгууга мажбурлап, жалпы улуттук туруксуздук жаратуу максатын көздөгөнүн АКШнын каржы министри Скотт Бессент жакында өзү да моюнга алган.
2500гө жакын жайкын тургундарды жана коопсуздук кызматкерлерин кошкондо 3100дөн ашуун адамдын өмүрү кыйылганына карабастан, башаламандык бир жумага жетпей токтогон.
Шейда Сабзехвари