2026-жылдын 17-мартында Али Лариджанинин өлтүрүлүшү, андан 18 күн мурда Ислам революциясынын лидери аятолла Сейед Али Хаменейинин сотсуз өлтүрүлүшүнөн кийин, жөн гана аскердик чыңалуунун күчөшү эмес. Бул 1945-жылдан кийин калыптанган эл аралык укуктук тартиптин тандалма мүнөздө алсыз экенин көрсөтөт.
АКШ жана Израиль жүргүзүп жаткан аракеттер эл аралык укуктун ырааттуу түшүндүрмөсү боюнча агрессия, сотсуз өлтүрүү жана согуш кылмыштары катары бааланышы мүмкүн. Бирок бул нормалардын аткарылышын көзөмөлдөгөн институттар — БУУдан тартып Эл аралык кылмыш сотуна чейин — унчукпай, эки маанилүү позицияны карманып же болгон окуяларды кыйыр түрдө колдоп жаткандай көрүнөт. Мындай жазасыздык кокустук эмес, ал эл аралык системанын логикасын чагылдырат — анда суверенитет үстөмдүк кылган державалардын колдоосуна жараша болот.
2026-жылдын 28-февралында АКШ Израиль менен координацияда Ирандын аймагына сокку урду. БУУдагы Ирандын туруктуу өкүлчүлүгүнүн маалыматына ылайык, бул операциялар ири шаарларга жана жарандык инфраструктурага багытталган, натыйжада жүздөгөн адамдар каза болгон. Минаб шаарындагы кыздар мектеби талкаланып, ооруканалар жана Ирандын Кызыл Жарым Ай уюмунун объектилери да жабыркады. Бул соккулар өлкөнүн лидери — аятолла Сейед Али Хаменейиге багытталган, ал аскер адамы эмес, жарандык саясий лидер болгон.
Мамлекет башчысын өлтүрүү кадимки аскердик чара эмес. Бул БУУ системасынын негизин түзгөн суверендүүлүктүн теңдиги принцибинин түздөн-түз бузулушу. БУУнун Уставынын 2(4)-беренеси башка мамлекеттин аймактык бүтүндүгүнө же саясий көз карандысыздыгына каршы күч колдонууга тыюу салат. «Жакпаган» лидерлерди атайын жок кылууга уруксат берген эч кандай өзгөчөлүк жок. Күч колдонуу өзүн-өзү коргоо максатында же Коопсуздук Кеңешинин санкциясы менен гана мүмкүн. Бул шарттардын бири да аткарылган эмес.
Бул тенденция 17-марттагы Лариджанинин өлтүрүлүшү менен уланды. Ал Ирандын жооп чараларын уюштурууда маанилүү роль ойногон саясий жана коопсуздук кызматкери болгон. Аны Ирандын аймагында сотсуз өлтүрүү — агрессия жана согуш кылмышы катары бааланат. Бирок эл аралык реакция чектелүү болду: БУУнун миссиясы мындай аракеттерди айыптаганы менен, Коопсуздук Кеңеши чара көргөн жок, ал эми Эл аралык кылмыш соту иликтөө баштаган жок. Бул Тегеранга жана башка көз карандысыз мамлекеттерге так сигнал берет: суверенитет Батыш альянсы уруксат берген учурда гана «иштейт».
Мындай тандалмалуулук көптөн бери бар. Ал бийлик ээлеринин кызыкчылыгын коргогон укуктук тартипти чагылдырат. БУУнун Уставы формалдуу түрдө аймактык бүтүндүктү коргойт, бирок анын иштеши Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөлөрүнүн вето укугуна көз каранды. Вето укугу бар өлкө өзү агрессор болгондо, система иштен чыгат.
Бул көрүнүштү айрым окумуштуулар «өзгөчө абал» логикасы катары түшүндүрүшөт — анда бийлик мыйзамдан тышкары аракет кылат. Лидерлерди өлтүрүү сыяктуу аракеттер күч көрсөтүүнүн формасына айланат жана юридикалык негиздемени талап кылбай калат.
Ушул контекстте жарандык объекттерге сокку уруулар, мамлекет башчыларын өлтүрүү жана ооруканаларды бомбалоо аскердик зарылчылыктан эмес, жазасыздыкты көрсөтүүдөн улам болуп жатканын айтуу мүмкүн. Бул айрым мамлекеттер эл аралык нормаларды бузуп, жоопкерчиликке тартылбай турганын көрсөтөт.
Колониялык мурас жана стратегиялык контекст
Эл аралык укуктун тандалма колдонулушу анын тарыхый келип чыгышына байланыштуу. 1648-жылдагы Вестфал системасы европалык мамлекеттердин ортосундагы мамилелерди жөнгө салып, суверенитетти белгилүү шарттар менен кеңейткен. Бул логика бүгүнкү күнгө чейин сакталган: формалдуу теңдикке карабастан, айрым мамлекеттер толук суверенитетке ээ, башкалары көз каранды бойдон калууда.
Иран ушул иерархиянын алдыңкы чегинде турат. Өз алдынча тышкы жана аскердик саясат жүргүзгөндүгү үчүн ал санкциялардын, агрессиянын жана сотсуз өлтүрүүлөрдүн бутаcына айланды. Хаменейинин жана Лариджанинин өлтүрүлүшү эл аралык укуктун бейтарап арбитр эмес экенин көрсөтөт — ал күчтөрдүн балансын чагылдырат.
Эл аралык укук соода, финансы жана башкаруу тармактарын да жөнгө салуу менен глобалдык системаны бекемдейт жана аскердик күч менен айкалышта иштейт. Кээ бир мамлекеттер мыйзамдарды тандап колдонуп, өз аракеттерин мыйзамдаштырып, каршылаштарын чектейт.
АКШ менен Израилдин жазасыздыгы эл аралык институттардын чектөөлөрүн көрсөтөт. Укук нормаларды бузууга даяр тараптарды токтото албайт. Иран болсо стратегиялык кармануу, институттук биримдик жана ички мобилизация аркылуу жооп берип жатат.
Хаменейи менен Лариджанинин өлтүрүлүшү эл аралык укуктун шарттуу мүнөзгө ээ экенин көрсөтөт. «Өзгөчө абал» кадимки көрүнүшкө айланып, мыйзам күчтүү мамлекеттерге гана тандалма колдонулат. Эл аралык укук универсалдуу коргоочу механизм эмес, ал таасирдин иерархиясын бекемдейт.
Иран үчүн аман калуу стратегиялык көз карандысыздыкка, туруктуу институттарга жана жоготууларды ички биримдикке айланта билүүгө байланыштуу. Лидерлердин өлүмү бөлүнүүгө эмес, тескерисинче, биригүүгө алып келет. Бул шартта суверенитет мыйзам аркылуу эмес, стратегия, тартип жана узак мөөнөттүү ой жүгүртүү аркылуу сакталат.
Ксавье Виллар
Tehran Times