Ирандын коргоо министринин милдетин аткаруучу, бригадалык генерал Сейед Маджид ибн Реза АКШ менен Израилдин Иранга каршы биргелешкен согушун айыптап, аны «согуш кылмышы» жана «мамлекеттик терроризм» деп атады.
«Бул агрессия БУУнун Уставынын 2(4)-беренесине ылайык күч колдонууга тыюу салууну, ошондой эле талаштарды тынч жол менен чечүү боюнча VI бөлүмдү, 1949-жылдагы Женева конвенцияларын жана башка тиешелүү укуктук нормаларды одоно бузуу болуп саналат. Мындан тышкары, ал эл аралык гуманитардык укукту да ашыкча бузат», — деди Ибн Реза Шанхай кызматташтык уюмуна (ШКУ) мүчө мамлекеттердин коргоо министрлеринин жыйынында сүйлөп жатып. Жыйын Бишкек шаарында өттү. Ага катышкан коргоо министринин орун басары, бригадалык генерал Реза Талаи-Ник билдирүүнү окуп берди.
«Бул (АКШ–Израил агрессиясы) согуш кылмышына жана мамлекеттик терроризмге барабар. Ал аймактагы тынчтыкка жана коопсуздукка олуттуу зыян келтирип гана тим болбостон, туруктуу тынчтыкка жетүү боюнча жалпы аракеттерибизди да алсыратат», — деп айтылат билдирүүдө. Иран өкүлү ошондой эле ШКУга АКШ жана «сионисттик режимдин» «мыйзамсыз жана негизсиз агрессиясын» айыптаганы үчүн ыраазычылык билдирди.
АКШ жана Израиль 28-февралда согуш баштаган. 8-апрелде Тегеран менен Вашингтон эки жумалык ок атышууну токтотуу тууралуу макулдашууга жетишкен. Дональд Трамп мөөнөтү аяктоого бир нече саат калганда элдешүүнү бир тараптуу узарткан.
Кеңири тараган пикир боюнча, Ирандын чечкиндүү аскердик жообу Трампты ок атышууну токтотууга макул болууга мажбур кылган. 39 күнгө созулган согуш учурунда Иран Перс булуңундагы АКШ базаларына жана Израилге каршы жооп соккуларын жасаган.
АКШнын айрым ЖМКлары жакында Иран күчтөрү АКШ армиясына келтирген зыяндын масштабы Трамп администрациясы билдиргенден алда канча чоң экенин жазышкан.
Бишкектеги жолугушууларда Талаи-Ник, ал ошондой эле Иран коргоо министрлигинин басма сөз катчысы болуп саналат, Иран «көз карандысыз мамлекеттер, айрыкча ШКУ мүчөлөрү менен» өзүнүн коргонуу потенциалын бөлүшүүгө даяр экенин айтты.
«Биз башка мүчө өлкөлөр менен Америкага каршы жетишилген тажрыйбаны бөлүшүүгө даярбыз», — деди Талаи-Ник.
Ал ошондой эле иран элинин каршылыгы жана туруктуулугу АКШны «мыйзамсыз жана негизсиз талаптарынан баш тартууга» мажбур кылганын белгиледи. Анын айтымында, «АКШ эми көз карандысыз мамлекеттерге өз саясатын таңуулоочу абалда эмес».
Иран коргоо министринин орун басары ошондой эле Россиянын коргоо министри Андрей Белоусов менен жолугуп, ал Москва менен Тегеран «кандай гана жагдай болбосун» бири-бирин колдоону улантарын билдирген. Россия тарап Ирандын эгемендигин жана аймактык бүтүндүгүн колдоону улантарын кошумчалады.
Өткөн жумада Талаи-Ник Ирандын аскердик потенциалын күчөтүүдөгү ийгиликтер тууралуу да айткан. Анын айтымында, өлкөнүн курал өндүрүшүндөгү кубаттуулугу 20 жылдан ашык убакыт бою коргонуу тармагына салынган инвестициялардын жыйынтыгы. Ал ошондой эле Ирандын ракета арсеналынын олуттуу бөлүгү АКШнын аймактагы базаларына жана Израилге жасалган соккуларга карабастан колдонулбай калганын белгиледи.
Ирандын ШКУдагы стратегиялык интеграциясы
Шанхай кызматташтык уюму — саясат, экономика жана коопсуздук тармактарындагы кубаттуу евразиялык альянс. Бир нече жыл байкоочу макамында болгондон кийин Иран 2023-жылдын 4-июлунда расмий түрдө толук кандуу мүчө болуп, бул анын тышкы саясатындагы тарыхый бурулуш болуп калды.
Бул мүчөлүк Тегерандын «Чыгышка багыт» стратегиясынын негизги бөлүгү болуп саналат. Анын алкагында Батыштан тышкаркы державалар менен тыгыз байланыш түзүүгө артыкчылык берилет. Толук кандуу мүчө катары Иран Батыштын экономикалык санкцияларынын таасирин азайтууга жана көп полярдуу коопсуздук архитектурасына интеграцияланууга умтулууда.
Бул өнөктөштүк Иранга чалгын маалымат алмашууга, биргелешкен аскердик машыгууларды өткөрүүгө жана аймактык туруктуулук боюнча кызматташууга мүмкүндүк берет. Натыйжада, бул АКШнын аймактагы геосаясий басымына каршы стратегиялык коргон түзөт.