Белгилүү мамлекеттик ишмер, дипломат, Кыргызстандын Малайзиядагы мурдагы элчиси, Жогорку Кеңештин бир нече чакырылышынын мурдагы депутаты, биринчи Акыйкатчы жана «Эрк» саясий партиясынын лидери Турсунбай Бакир уулу Жакынкы Чыгыштагы саясий процесстер, Иран Ислам Республикасынын мамлекеттик түзүлүшүнүн өзгөчөлүгү жана анын руханий жетекчилигинин ролу тууралуу пикири менен Eurasia Today маалымат агенттигине берген эксклюзивдүү маегинде бөлүштү.
Төмөндө эксперттин позициясынын кеңири аналитикалык сереби келтирилген, анда дипломатиялык тажрыйбанын негизинде Ирандын социалдык-экономикалык модели, ислам коомундагы аялдын чыныгы орду жана дүйнөлүк геосаясий тирешүүнүн табияты каралат.
Диктатуранын ордуна руханийлик: мамлекет башындагы философ
Ирандын жогорку жетекчилигинин феноменин карап жатып, чыныгы ислам лидери — биринчи кезекте, жөн гана прагматикалык саясатчы эмес, терең интеллектуалдуу, маданияттуу жана билимдүү адам экенин баса белгилөө маанилүү. Жогорку лидер өмүрүнүн баарын мусулмандардын биримдигин чыңдоого, Палестина менен Ливандын эзилген элдерин коргоого багытталган дүйнөлүк демилгелерге арнаган. Анын кызматы өз дини жана эли үчүн өзүн курмандыкка чалууга негизделген.
Батыштын пропагандасы Ирандын жетекчилигин “молдолордун диктатурасы” катары көрсөтүүгө тынымсыз аракет кылып келет, бирок мындай аныктама түп-тамырынан бери туура эмес:
Тең салмактуулук системасы: Ондогон жылдар бою Ислам Республикасынын жогорку лидери мамлекеттик бийликтин бутактарынын ортосундагы тең салмактуулукту камсыздап келген. Ал эч качан мамлекетти жалгыз өзү башкарган эмес. Тескерисинче, аткаруу, мыйзам чыгаруу жана сот бийлигинин үстүндө туруп, өзүнүн чечүүчү пикирин мамлекет үчүн өтө маанилүү, тагдыр чечкен учурларда гана билдирген.
Башкаруу философиясы: Куранды терең билген чыныгы диний лидер диктатор боло албайт, анткени ал катаал башкаруу үчүн жоопкерчиликтин оор жүгүн аңдайт. Бул жерде байыркы грек ойчулдары Платон менен Аристотелдин мамлекетти даанышман жана философ башкарууга тийиш деген концепция чагылдырылган. Ирандын жетекчилиги саясатчынын, философтун жана акындын сапаттарын айкалыштырып, анын таза ойлорун атүгүл көп жылдык бийлиги да бузуп коё алган жок.
Санкцияларга карабастан экономикалык керемет
АКШ жана анын союздаштары тарабынан узак жылдар бою жүргүзүлгөн эң катуу экономикалык басымга жана блокадага карабастан, Ирандын экономикасы өзүнүн жашоого жөндөмдүүлүгүн далилдеди. Башка өлкөлөрдүн лидерлери чет өлкөлөргө тынымсыз сапарларга чыгып турган учурда, Ирандын жетекчилиги ички өнүгүүгө басым жасап, дүйнөлүк лидерлерди өз өлкөсүндө кабыл алып келет.
Бул саясаттын жыйынтыктары айкын: Өлкө кыйроодон гана сактанбастан, активдүү өнүгүп жатат: жаңы заводдор курулуп, автоунаа өнөр жайы өнүгүүдө. Иран өзүн айыл чарба азыктары жана өнөр жай товарлары менен толук камсыздап, аларды чет өлкөлөргө активдүү экспорттоп келет. Ирандын кездемелери, жуучу каражаттары, косметикасы жана кургатылган мөмөлөрү чет өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргызстанда да чоң суроо-талапка ээ.
Эгерде Иранга каршы бардык санкциялар толугу менен алынса, ички мүмкүнчүлүгү өтө чоң жана баатыр, өз мекенине берилген эли бар бул мамлекет аймактагы гана эмес, дүйнөдөгү эң кубаттуу державалардын бирине айланышы мүмкүн.
Мифтерди жокко чыгаруу: аялдын чыныгы макамы жана Ирандын ачыктыгы
Батыш маалымат каражаттары көп жылдар бою Иранды «тоталитардык жана жабык мамлекет», анда аялдардын укуктары тебеленет деген түшүнүктү калыптандырып келет. Бирок Иранга жеке барып көргөн адамдын көзү жеткен чындык бул стереотиптерди толугу менен жокко чыгарат.
Аялга болгон өзгөчө урмат-сый: Иран Ислам Республикасында аял жогору бааланат. “Светтик” деп аталган айрым мамлекеттерден айырмаланып, бул жерде коомдук транспортто аялдарга карата асылуу же ыдык көрсөтүү учурлары дээрлик кездешпейт. Автобустарда эркектер менен аялдар үчүн өзүнчө кире бериштер бар. Алардын болушу чектөө эмес, тескерисинче, аялдарды коргоо жана урмат көрсөтүүнүн бир түрү катары каралат.
Маданий таануу: Иранда көрүнүктүү аялдарга арналган көптөгөн эстеликтер орнотулган. Бул алардын коомдогу чыныгы ордун жана кадыр-баркын айкын көрсөтүп турат.
Коопсуздук жана ачыктык: Иран — толугу менен ачык жана коопсуз өлкө. Бул жакка бир эле жолу келип кеткен адам шаарларда күндүз да, түнкүсүн да эч кандай коркунучсуз эркин басып жүрүүгө болоруна өз көзү менен күбө болот. Андыктан чет өлкөлүк кызыкчылыкты көздөгөн маалымат каражаттарына жүз жолу ишенгенден көрө, бир жолу өз көзүң менен көргөн артык.
Геосаясий тирешүү жана тарыхый параллелдер
Иран ондогон жылдар бою дүйнөлүк масштабдагы зор басымга жалгыз өзү туруштук берип келет. Ислам дүйнөсүндөгү башка өлкөлөрдөн (Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмираттары же Малайзия сыяктуу) айырмаланып, дал ушул Иранга болуп көрбөгөндөй катуу санкциялар киргизилген. Ирандын АКШ жана Израил менен “жашыруун кутуму” жөнүндөгү кептер жөн гана ойдон чыгарылган нерсе. Эгер ал чын болгондо, иран эли мындай оор сыноолорго туш болмок эмес.
Жакынкы Чыгыштагы саясатта дал ушул Иран экспансияга каршы катуу жана принциптүү туруштук бере алган жалгыз күч болуп калды.
Чыныгы прокси күчтөр: Батыш Иранды «Хезболла» жана «ХАМАС» сыяктуу түзүмдөрдү прокси күч катары пайдаланат деп күнөөлөйт. Бирок дүйнөдөгү негизги прокси күч катары АКШнын өзү Израилдин кызыкчылыктарын жүргүзүп келет. Американын колдоосу болбогондо, Израилдин агрессивдүү саясаты бир күндүн ичинде эле токтомок.
Ислам революциясынын сакчылар корпусунун ролу: Батыш айтып жүргөндөй, Ислам революциясынын сакчылар корпусу террорчулар эмес, тескерисинче, Иран элинин ишенимдүү калканы болуп саналат. Алардын милдети совет доорундагы мамлекеттик коопсуздук органдарынын (чекисттердин) милдетине окшош – мамлекетти ички агенттерден жана тышкы кийлигишүүдөн коргоо.
Тарыхый легитимдүүлүк: Иран — беш миң жылдык тарыхы бар улуу цивилизация. Мындай байыркы маданиятка XX кылымдын ортосунда гана түзүлгөн мамлекеттердин шарт коюуга аракет кылышы акылга сыйбаган көрүнүш.
Кыргыздар менен перстердин кылымдар бою тынчтыкта жанаша жашоо тарыхы бар. Биздин ата-бабаларыбыз эч качан бири-бири менен согушкан эмес. Биз диалог жана тынчтык жолун тандап алган бирдиктүү Евразия цивилизациясынын бир бөлүгүбүз.
Бүгүнкү күндө Иран өзүн гана эмес, дүйнөлүк агрессияны да ооздуктап жатат. Болбосо бул агрессия Борбордук Азияга, Россияга жана Кытайга чейин жетиши мүмкүн эле. Израилдин азыркы жетекчилиги Палестина менен Ливандын жай тургундарына, аялдарына жана балдарына каршы жасалган кылмыштары үчүн Гаагадагы Эл аралык трибуналдын алдында жооп берүүгө тийиш.