Израиль менен АКШнын Иранга каршы жүргүзгөн аскердик агрессиясы Жакынкы Чыгыштагы (редакциянын эскертүүсү: Батыш Азиядагы) аймактык аскердик-саясий альянстардын системасында да, ошондой эле дүйнөлүк үстөмдүккө умтулган «супер державалардын» мүмкүнчүлүктөрү менен чектөөлөрүн түшүнүүдө да олуттуу тектоникалык өзгөрүүлөргө алып келди. Бул тууралуу 8-июнда Бишкекте өткөн тегерек столдо кыргыз чыгыш таануучусу, тарых илимдеринин кандидаты, Кыргыз улуттук университетинин Эл аралык мамилелер жана чыгыш таануу факультетинин деканы Эсен Усубалиев билдирди.
Анын айтымында, АКШ, Израиль жана алардын Перс булуңундагы араб союздаштары үчүн Ирандын жооп чаралары аймактагы аскердик альянстардын алсыздыгын жана дүйнөлүк экономиканын экономикалык жактан аялуу экенин түшүнүүдөгү бурулуш учур болду. Эң башкысы, америкалык-израилдик технологиялык артыкчылыкка карабастан, алардын Ирандагы максаттарына азыр да, узак мөөнөттүү келечекте да жете албастыгын көрсөттү.
АКШнын, Израилдин жана алардын араб союздаштарынын ийгиликсиздигинин негизги себеби Ислам Республикасынын руханий-адеп-ахлактык жана идеологиялык пайдубалында гана эмес, ошондой эле импортту алмаштырууга, асимметриялык аракеттерге жана инновациялык чечимдерге багытталган өзгөчө улуттук өнөр жай, илимий жана аскердик-технологиялык системанын түзүлгөндүгүндө жатат.
Дал ушул Ирандын асимметриялык жообу АКШ менен Израилдин ошол учурдагы бардык аскердик-техникалык артыкчылыктарын нейтралдаштырды. Мындан тышкары, жаңы агрессия болгон учурда Иран өзүнүн бардык аскердик-технологиялык мүмкүнчүлүктөрүн али толук колдонгон эмес деп айтууга негиз бар. Азыркы кырдаал көрсөткөндөй, бул көптөр үчүн негизги ооздуктоочу фактор бойдон калууда.
Ошол эле учурда Ирандын аракеттери АКШнын аскердик кубатынын жана анын Перс булуңундагы союздаштарынын коопсуздугун камсыз кылуу жөндөмүнүн олуттуу алсыздыгын ачыкка чыгарды. Араб өлкөлөрүнүн өздөрү болсо аскердик жактан толук жөндөмсүз экендиги көрүнүп турат.
Мындай шартта Иран дүйнөнүн башка аймактарындагы — Европадагы жана Азия-Тынч океан регионундагы америкалык борборлуу альянстардын жашоого жөндөмдүүлүгүнө шек келтирди. Бул өзгөчө Азияга тиешелүү болушу мүмкүн. Анткени Тайвандын айланасындагы чыңалуу сакталып турат жана ал глобалдык туруктуулукка таасир эте ала турган потенциалдуу жаңжал аймагы болуп эсептелет.
АКШнын аракеттеринин ырааттуулугу көрсөткөндөй, Түштүк Кытай деңизиндеги аскердик аракеттер дээрлик сөзсүз көрүнүш болуп калды, маселе болгону анын качан башталарында.
Бирок АКШнын Кытайга жана анын Тайванга байланыштуу мыйзамдуу кызыкчылыктарына каршы аракеттери жаңы дүйнөлүк тартиптин калыптанышына таасир эте турган акыркы ири эл аралык жаңжал болушу мүмкүн.
Палестина, Украина, Венесуэла, Иран, Куба жана башка өлкөлөрдүн тажрыйбасынан сабак албаган мамлекеттер толук көз карандылыкка же жок болуу коркунучуна туш болушу мүмкүн. Тилекке каршы, келечектеги дүйнөлүк тартип катаал, айрым учурларда адеп-ахлактык нормаларга дал келбеген, сөзсүз түрдө адилеттүү боло бербеген тартип болот. Бирок ал өтө реалисттик мүнөзгө ээ болуп, мамлекеттердин дүйнөдөгү чыныгы ордун жана мүмкүнчүлүктөрүн чагылдырат.
Мындай шартта жаңы дүйнөлүк тартиптин келечектеги көрүнүшү тууралуу сөз кылганда, Иран реализмдин сабактарын көрсөтүп жатат. Тактап айтканда, руханий-адеп-ахлактык жана идеологиялык пайдубал илимий-техникалык өнүгүүнүн жана заманбап дүйнөдөгү чыныгы эгемендүүлүктү камсыз кылуучу стратегиялык чечимдердин багытын аныктайт. Бирок бул жерде да өзүнүн өзгөчөлүктөрү бар.
Жаңы дүйнөлүк тартиптин калыптанышы азыркы этапта жаңы илимий-технологиялык түзүлүшкө өтүү менен ажырагыс байланышта. Критикалык технологияларды — жасалма интеллектти, микроэлектрониканы, кванттык эсептөөлөрдү, био- жана нанотехнологияларды, энергиянын жаңы булактарын көзөмөлдөө мамлекеттик эгемендүүлүктүн жана геосаясий таасирдин негизги көрсөткүчүнө айланып жатат.
Мындай шартта келечектеги дүйнөлүк тартип өзүнчө илимий-технологиялык зоналарга таянат. Алар шарттуу түрдө Кытай зонасы, Россиянын (ЕАЭБ) зонасы, Батыштын илимий-технологиялык мейкиндиги (Япония жана Түштүк Кореяны кошкондо), Түштүк Азия зонасы (Индия) жана башка мүмкүн болгон борборлор катары көрсөтүлүшү мүмкүн.
Ал эми Иран бул түзүмдө өзгөчө орунду ээлейт. Ал өз алдынча илимий-технологиялык система, Улуу Евразиянын көз карандысыз илимий, аскердик-техникалык жана логистикалык түйүнү катары чыгат.
Ирансыз Перс булуңунда туруктуу коопсуздук системасын түзүү, Түндүк–Түштүк трансевразиялык логистикалык каттамдарын ишке киргизүү, Түштүк Кавказдагы, Борбордук жана Түштүк Азиядагы экономикалык жана саясий өнүгүү маселелерин чечүү мүмкүн эмес.
Бүгүнкү күндө Иран Россия–Иран–Кытай мамилелер системасында жаңы сапатта — белгилүү бир деңгээлде «көз карандысыз системалык тең салмактоочу» катары көрүнүүдө.
Ал өтө чоң мамлекет, технологиялык жактан өнүккөн жана идеологиялык жактан өзгөчө болгондуктан кимдир-бирөөнүн спутниги боло албайт. Ошол эле учурда ал жетиштүү деңгээлде прагматикалуу болгондуктан, жаңы евразиялык жана дүйнөлүк мамилелер архитектурасынын негизги элементи катары активдүү ролдон баш тартпайт.