8-июнда Бишкектеги мейманканалардын биринде «Хомейнинин каршылык көрсөтүү жана адилеттүү дүйнөлүк тартип жөнүндөгү идеяларынын мураскорлугу: эмне үчүн АКШ менен Израиль Иранга каршы согушта жеңилди?» деген темада эл аралык тегерек стол өттү. Иш-чарага кыргызстандык, россиялык жана ирандык эксперттер, саясат таануучулар, окумуштуулар жана коомдук ишмерлер катышып, Иран Ислам Республикасынын айланасындагы акыркы кризистин кесепеттерин жана анын калыптанып жаткан эл аралык мамилелер системасына тийгизген таасирин талкуулашты.
Иш-чараны Ирандын элчилиги жана анын Маданий өкүлчүлүгү, «Fars News» жана «Eurasia Today» маалымат агенттиктеринин колдоосу менен уюштурду. Жолугушууну Кыргызстандагы Ирандын элчиси Голам Хоссейн Ядегари жана Абдул Реза Сейфи жетектешти.
Тегерек столго ошондой эле Кыргыз Республикасынын мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов, экономист жана Валдай клубунун эксперти Кубат Рахимов, Тегерандын эл аралык мамилелер боюнча илимдер доктору Умид Рахими, КУУнун Эл аралык мамилелер жана Чыгыш таануу факультетинин деканы Эсен Усубалиев, Россия Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун кызматкерлери Дарья Сапрынская жана Лана Раванди-Фадаи, коопсуздук боюнча эксперттер Таалайбек Жумадылов менен Нурлан Досалиев, укук коргоочу Турсунбек Акун, саясат таануучулар Сергей Кожемякин жана Исмаил Даиров, медиаэксперт Таалайбек Ороскулов жана башка адистер катышты.
Талкууга Батыш Азиядагы (Жакынкы Чыгыштагы) акыркы окуялар негиз болду. Жыйындын катышуучуларынын пикиринде, бул окуялар саясий максаттарга жетүүдө аскердик күчкө гана таянуунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү экенин көрсөттү, бирок аймактагы чыңалуу бүгүнкү күндө дагы уланып жатат. Ирандын аймагына жасалган ири соккуларга, санкциялык басымга жана эл аралык обочолонтуу аракеттерине карабастан, мамлекеттин алсырашына жетишүү мүмкүн болгон жок.
Тегерек столдо белгиленгендей, Ирандын айланасындагы жаңжал бүгүн аймактык каршылыктын алкагынан чыгып кетти. Чындыгында, кеп дүйнөлүк түзүлүштүн эки башка моделинин кагылышуусу тууралуу болуп жатат. Бир жагында аскердик-саясий үстөмдүктү жана бир уюлдуу тартипти сактап калууга негизделген система турат. Экинчи жагында болсо мамлекеттердин өз тагдырын өз алдынча аныктоо, эгемендүүлүгүн коргоо жана көп уюлдуу дүйнөнү калыптандырууга катышуу укугун жактаган модель орун алган.
Катышуучулар Иран Ислам Республикасынын туруктуулук феноменине өзгөчө көңүл бурушту. Эксперттердин пикиринде, туруктуулукту сактоодо Ислам революциясынын негиздөөчүсү Имам Хомейни түптөгөн жана кийин аятолла Али Хаменеи тарабынан өнүктүрүлгөн идеологиялык модель маанилүү роль ойногон.
1 of 21
Талкуунун жүрүшүндө Иранга карата басым көрсөтүү стратегиясынын эмне үчүн натыйжа бербегени, аймактагы коопсуздук архитектурасынын өзгөрүшү, Ормуз кысыгын кошкондо эл аралык транспорттук жана энергетикалык коридорлорго кризистин таасири, ошондой эле Евразиядагы жаңы күч борборлорунун пайда болуу келечеги сыяктуу маселелер каралды.
Катышуучулар белгилешкендей, көптөгөн батыштык аналитиктер бир катар аскердик соккулардан кийин Иранда ички саясий кризис чыгып, нааразылык маанай күчөйт деп күтүшкөн. Бирок натыйжа тескерисинче болду. Тышкы басым коомдун мамлекеттин айланасына биригишине жана улуттук ынтымактын бекемделишине алып келди.
Өзүнчө көңүл Иранда «каршылык көрсөтүү» концепциясына бурулду. Ал өлкөдө бул түшүнүк улуттук коопсуздукту камсыз кылуунун куралы гана эмес, ошондой эле дүйнөлүк тартиптин альтернативдүү саясий-философиялык негизи катары каралат.
Айрым баяндамачылардын пикиринде, дал ушул идеология Тегеранга болуп көрбөгөндөй басым шартында туруктуулукту сактоого мүмкүндүк берип, аймактагы күчтөрдүн тең салмагын өзгөрткөн факторлордун бири болуп калды.
Эксперттер ошондой эле Ирандын айланасындагы жаңжал көп уюлдуу дүйнөнүн калыптанышындагы дагы бир кадам болуп жатабы деген маселени талкуулашты. Алардын ою боюнча, акыркы окуялар эл аралык мамилелердин мурдагы моделинин акырындык менен алсырап жатканын жана көз карандысыз тышкы саясат жүргүзүүгө умтулган мамлекеттердин ролу өсүп жатканын көрсөтүүдө.
Талкуу учурунда Имам Хомейнинин жана аятолла Хаменеинин саясий мурасын азыркы глобалдык процесстердин контекстинде изилдөөнүн мааниси белгиленди. Катышуучулар көз карандысыздык, адилеттүүлүк, тышкы диктатка каршы туруу жана стратегиялык автономия идеялары Батыш Азияга гана эмес, кеңири Евразия мейкиндигине да таасир этүүнү улантып жатканын белгилешти.
Тегерек столдун жыйынтыгында эксперттер аймактагы кырдаалдын өнүгүшүнүн мүмкүн болгон сценарийлерин талкуулап, кризистин эл аралык коопсуздукка жана дүйнөлүк экономикага тийгизген таасирине, ошондой эле көп уюлдуулук тереңдеп жаткан шартта Ирандын жаңы саясий жана экономикалык альянстарды түзүүдөгү ролуна баа беришти.
Жолугушуунун катышуучулары белгилегендей, бүгүнкү негизги суроо ким аскердик жеңишке жетишкени эмес, басым жана мажбурлоо стратегиясы эмне үчүн жарыяланган саясий максаттарга жеткирбей калганы болуп саналат. Алардын пикиринде, дал ушул суроого жооп берүү азыркы дүйнөлүк саясаттагы өзгөрүүлөрдүн мүнөзүн жакшыраак түшүнүүгө жардам берет.
Кийинки материалдарыбызда эксперттердин айрым билдирүүлөрүнө жана пикирлерине кеңири токтолобуз. Биздин Facebook баракчабыздагы жана Telegram каналындагы жарыяларыбызды байкап туруңуздар.