Ирандын катуу отун менен иштеген ракеталарды, анын ичинде көп бөлүккө ажырап жарылуучу согуштук бөлүгү бар ракеталарды колдонушу Израилге болгон аскердик басымды олуттуу күчөттү. Натыйжада Израил калкынын күнүмдүк жашоосу үзгүлтүккө учурап, жарандар көп убактысын баш калкалоочу жайларда өткөрүүгө аргасыз болууда.
Ошол эле учурда маалыматтык мейкиндикте да күрөш жүрүп жатат. Иран ракеталарынын соккулары тууралуу маалыматтар АКШ жана Израиль тарабынан кеңири цензураланып жатканына карабастан, зыяндын масштабы бул маалыматтарды толук жашырууга мүмкүн эмес экенин көрсөтүүдө.
Перс булуңундагы араб өлкөлөрүндөгү америкалык аскер базалары олуттуу зыян тартты, ал эми америкалык учак ташуучу кемелер Ормуз кысыгына кирүүнүн коопсуздук тобокелчиликтерин кабыл ала албай турганын көрсөтүштү.
Бирок мунун баары АКШ менен Израиль Иранга чабуул коюу аркылуу өздөрүнө жараткан көйгөйлөрдүн бир бөлүгү гана.
Ормуз кысыгы дагы эле АКШнын эң алсыз жери бойдон калууда жана Трамптын бул кысыкка каршы глобалдык коалиция түзүү аракети да ийгиликсиз болду.
Дүйнө өлкөлөрү Иран Ормуз кысыгын узак убакытка чейин жабык кармап тура аларын так билишет жана бул окуянын кесепеттери энергия бааларынын өсүшү жана энергияга көз каранды өлкөлөрдөгү экономикалык төмөндөө менен гана токтоп калбайт.
Ормуз кысыгы аркылуу мунай өндүрүүнүн жана экспорттун токтошу дүйнөлүк бааларды кескин жогорулатса да, бул кысык аркылуу дүйнөгө мочевина жана мунай-химиялык продуктылар сыяктуу маанилүү заттар да экспорттолот. Жаз мезгилинин алдында жана айыл чарба сезону башталарда, химиялык жер семирткичтерди өндүрүү үчүн керектүү болгон мочевинанын экспортунун токтошу келерки жылы айыл чарба продукцияларынын чоң бөлүгүнүн өндүрүшүнө олуттуу тоскоолдук жаратышы мүмкүн.
Ормуз кысыгы жабык бойдон калганда, рынок башка өндүрүүчүлөрдү табууга аракет кылганы менен, убакыттын тартыштыгынан улам бул аракет ийгиликтүү болот деп күтүлбөйт. Натыйжада жакын келечекте өсүмдүк жана азык-түлүк өндүрүшүнүн бир бөлүгү олуттуу кризиске туш болот.
Дүйнө үчүн маанилүү дагы бир маселе – ири эл аралык компаниялар, айрыкча технология тармагында, Перс булуңунун жээктериндеги өлкөлөргө жүздөгөн миллиард долларлык инвестицияларды салышкан. Мисалы, маалымат борборлору, жасалма интеллект долбоорлору жана Сауд Арабиясы менен Бириккен Араб Эмираттарындагы акылдуу шаарлар – бул инвестициялардын бир бөлүгү гана.
Аймактагы коопсуздуктун жоктугу, бир жагынан араб өлкөлөрүнүн мунай кирешелерин кыскартып, аларды оор экономикалык абалга алып келсе, экинчи жагынан Батыштын ири компанияларын да кеңири масштабдагы көйгөйлөргө, ал тургай айрымдарынын банкрот болушуна чейин жеткириши мүмкүн. Бул болсо Батыш экономикасы көтөрө албай турган абал.
Албетте, Батыш жана араб өлкөлөрүнүн Ормуз кысыгы кризисин чечүү үчүн дагы бир жолу бар: керектүү товарларды кургактык аркылуу Сауд Арабиясынын батышына жеткирип, андан ары Кызыл деңиз аркылуу Баб-эль-Мандеб кысыгына (Йемендеги хуситтер анын коопсуздугуна олуттуу таасир эте алышат) же Суэц каналына багыттоо.
Бирок маселе мына ушунда: бул көлөмдөгү жүктөрдү ал маршрут аркылуу жеткирүү мүмкүн болгон күндө да, Суэц каналы мындай көлөмдү өткөрүүгө жетишсиз, ал эми Баб-эль-Мандеб кысыгы да Ормуз сыяктуу эле, хуситтердин аракеттеринен улам Иран менен Йемендин душмандары үчүн кооптуу бойдон калат.
Энергетикалык кризис, айыл чарба кризиси жана инвестициялык кризис бир эле учурда Батышты кысымга алып турганда, эң логикалуу кадам – Батыш өлкөлөрү Трампты жана Нетаньяхуну коштоп жүрүүнүн ордуна, Иран менен сүйлөшүүлөргө барышы керек.
Албетте, алар үчүн Иранга мурда бербей келген жеңилдиктерди берүү абдан кыйын, бирок бул абал – АКШ менен Израилдин дүйнөгө таңуулаган акылсыз саясатынын жыйынтыгы.
Европа, албетте, жеңүүчүсү АКШ менен Израиль болбогон согушка кирбейт. Европанын жана Азия өлкөлөрүнүн Иранга ыкташы жана анын талаптарын кабыл алуусу, басым уланган шартта, Ирандын сүйлөшүү позициясын олуттуу түрдө күчөтөт. Ал тургай, бул абал Иранды дүйнөлүк державага айландырууга шарт түзүшү мүмкүн.
Саясий эксперт Сейед Ахмад Мусави Мобаллег